ΣΤΡΑΒΙΝΣΚΙ: "Το φιλί της νεράιδας - Αλληγορικό μπαλέτο εμπνευσμένo από τη Μούσα του Τσαϊκόφσκι"

"Η Βασίλισσα του χιονιού", Rudolf Koivu
(από εικονογράφηση του παραμυθιού του Άντερσεν)

"Αφιερώνω αυτό το μπαλέτο στη μνήμη του Τσαϊκόφσκυ συσχετίζοντας τη Μούσα του με τη Νεράιδα, ως αλληγορία. Αυτή η Μούσα τον σφράγισε με το μοιραίο φιλί της, το μυστηριώδες αποτύπωμα του οποίου γίνεται αισθητό σ'όλο το έργο του μεγάλου καλλιτέχνη"

(Ιγκόρ Στραβίνσκι, kcatalog.org)

Παραμυθένια καλησπέρα, αγαπημένοι φίλοι, καθώς όχι μόνο οι μικροί, μα και οι μεγάλοι αγαπάμε τα παραμύθια, ιδιαίτερα αυτή την εποχή, που ο καιρός έχει κρυώσει και το τζάκι ανάβει τα βράδια...
Η ψυχή που αναζητά το άπιαστο και ψάχνει ν'ακουμπήσει τ' όνειρο, χάνεται στη μαγεία των παραμυθιών...

Από τα αγαπημένα παραμύθια είναι και η "Βασίλισσα του χιονιού" του Χανς Κρίστιαν Άντερσεν...

Αυτό θα απολαύσουμε σήμερα στη μουσική-μπαλετική του εκδοχή, καθώς ως τέτοιο έκανε πρεμιέρα στις 27 Νοεμβρίου 1828.

Πρόκειται για το τελευταίο από τα μπαλέτα που παρουσιάσε ο Ντιάγκιλεφ σε μουσική του Ιγκόρ Στραβίνσκι και προσαρμοσμένο τίτλο: "Le baiser de la fée - Το φιλί της νεράιδας".

Μια σύνθεση, αφιερωμένη στη μνήμη του Τσαϊκόφσκι.

Mην ξεχνάμε πως ήταν ένδεκα χρονών ο Στραβίνσκι όταν σε παράσταση στο θέατρο Mariinsky της Αγίας Πετρούπολης, που τραγουδούσε ο μπάσος πατέρας του είδε τον Τσαϊκόφσκι, ακριβως δύο εβδομάδες πριν το θάνατό του. Ο ίδιος χαρακτήριζε ως βαθιά χαραγμένη στη μνήμη του, ανάμνηση , την εικόνα του άνδρα με τα άσπρα μαλλιά, τους φαρδείς ώμους και το ασθενικό πρόσωπο.

Είναι η εποχή που ο Στραβίνσκι στρέφεται στις μουσικές μορφές του παρελθόντος, χρησιμοποιώντας τες στο πλαίσιο των δικών του αισθητικών επιδιώξεων.
Θυμίζουμε πως το έργο του έχει βαθιά τις ρίζες του στα δυο παράλληλα ρεύματα του 19ου αι. Ο δάσκαλός του, Ρίμσκι-Κόρσακοφ, του έμαθε να εκτιμά την ρωσική μουσική παράδοση και τα επιτεύγματα της εθνικής ρωσικής μουσικής, ενώ ο Πιότρ - Ιλιτς Τσαϊκόφσκι, του μετέδωσε την αγάπη του για τη μουσική της Δύσης, καθώς και για τη μουσική μπαλέτου.

Έτσι, στο "Φιλί της Νεράιδας" ο Στραβίνσκυ βρίσκει ευκαιρία να εκφράσει την αγάπη του για τις συναισθηματικές σελίδες του Τσαϊκόφσκι, κάτι που προκαλεί εντύπωση αν αναλογιστούμε πως ο συνθέτης ανήκει στους νεωτεριστές-πρωτοπόρους, ένα "πρότυπο καινοτομιών", ενώ ο συμπατριώτης του Τσαϊκόφσκι θεωρήθηκε απο πολλούς "δημιουργός παλαιάς κοπής".

Ο ίδιος ομολογεί:

"Οταν στο τέλος του 1927 η Ίντα Ρουμπινστάιν μού ζητησε να συνθέσω κάτι γι'αυτήν, μού προτάθηκαν δυο ιδέες. Η μια ήταν άκρως ελκυστική, καθώς μού παρείχε τη δυνατότητα να εκφράσω την απεριόριστη αγάπη και θαυμασμό μου για τη μουσική του Τσαϊκόφσκι.Η εκτέλεση είχε οριστεί για το Νοέμβριο, μήνα του θανάτου του που εκείνη τη χρονιά συμπληρώνονταν η 35η επέτειος. Ετσι δέχτηκα την πρόταση".

To μπαλέτο ευτύχησε σε πολλές χορογραφικές αναθεωρήσεις
Αξιοσημείωτη και κείνη του Μπαλανσίν με το
American Ballet το 1937, απ' όπου και η φωτογραφία.
Συνθέτης και χορογράφος αναζητούν κοστούμια για το
μπαλέτο τους: "Le Baiser de la Fee"(pinterest)

Ο Στραβίνσκι σε αναζήτηση υλικού ώστε να στηθεί το λιμπρέτο του μπαλέτου, στράφηκε προς την παραμυθική λογοτεχνία. Επέλεξε το παραμύθι της "Βασίλισσας του Χιονιού" του Άντερσεν, το οποίο επεξεργάστηκε διαμορφώνοντας το λιμπρέτο:

Στον παγωμένο βορρά μια μητέρα με το μωρό της πέφτουν σε χιονοθύελλα.
Μια μυστηριακή νεράιδα με τα ξωτικά της τούς παρακολουθούν. Πλησιάζει και δίνει ένα φιλί στο μωρό για να το γλιτώσει. Το χωρίζει από τη μάνα και κείνη εξαφανίζεται. Το παιδί βρίσκουν κάποιοι χωρικοί...
Είκοσι χρόνια αργότερα κι όταν ο νέος βρίσκεται στην κορύφωση της ευτυχίας του,  τη μέρα του γάμου του με την αγαπημένη του, θα τον ξαναφιλήσει.
Κάτω από τις υπερφυσικές δυνάμεις της νεράιδας ο νέος δεν μπορεί να αντιδράσει...
Εκείνη τον οδηγεί στην ουράνια χώρα της και τού χαρίζει την αιωνιότητα.

Η αλληγορία του θέματος ειναι εμφανής, καθώς και ο Τσαϊκόφκι δέχτηκε το μοιραίο φιλί της Μούσας  και το σημάδι της είναι αισθητό σε κάθε δημιούργημα αυτού του καλλιτέχνη.
Το τέλος του με τον βιολογικό θάνατο, τού χαρίζει την αθανασία.

Στο παραμύθι του Αντερσεν η βασίλισσα του πάγου μισεί τον άνθρωπο, όμως ο Στραβίνσκι επιθυμεί άλλη διάσταση των νοημάτων. Προσπάθησε να δώσει στην πλοκή συμβολικές αναφορές που θα τον εξυπηρετούσαν στη σύνθεση ενός έργου ως σεβασμό στον Τσαϊκόφσκι. Το φιλί της νεράιδας είναι  φιλί τρυφερότητας σαν ένα φιλί καλής τύχης, ένα δώρο για τη ζωή. 

Το μπαλέτο αναπτύσσεται σε τέσσερις σκηνές  με τον Στραβίνσκι να  επεξεργάζεται  πιανιστικές κυρίως μελωδίες της  πρώιμης περιόδου του Τσαικόφσκυ, που δεν είχαν ενορχηστηθεί ποτέ. Ο συνθέτης  μετουσιώνει το θεματικό υλικό αρμονικά, ορχηστρικά και ρυθμικά συμβάλοντας  στη διαμόρφωση παραμυθικής, υποβλητικής ατμόσφαιρας. Τα θέματα άλλοτε ζωηρά και με ορμητική διαθεση ή με λαϊκότροπο χορευτικό  παλμό κι άλλοτε με ιδιαίτερο λυρισμό, αιθέρια ή ελεγειακού χαρακτήρα οδηγούν στην ανατρεπτική κατάληξη.Στην τελική σκηνή, όπου ακούγεται το Νανούρισμα της αιωνιότητας, ο ακροατής παρασύρεται μέσα στο ονειρικό, υπνωτιστικό, ηχητικό τοπίο...

Τα Μέρη:

1. Πρόλογος-Νανούρισμα της καταιγίδας

2. Μια γιορτή στο χωριό

3. Η σκηνή στο μύλο-Pas de deux, Entree, Adagio, Variation, Coda 

4. Νανούρισμα της αιωνιότητας

Igor Stravinsky: "Le baiser de la fée", LSO - Evgeny Mravinsky:

Το μπαλέτο: "Rudy is Haunted by a vision of the Fairy" / Tatiana Yatsenko-Vladimir Malakhov: 

 

«Έρωτας, η ελκτική του δύναμη στο μύθο – 6: ΛΗΔΑ και ΚΥΚΝΟΣ»

Οι πρόγονοί μας -ως γνωστόν- προσπαθούσαν με κάθε τρόπο να ερμηνεύσουν όσα ανεξήγητα και ακατανόητα συνέβαιναν γύρω τους...Από φυσικά φαινόμενα ως τις ανθρώπινες ιδιότητες και αδυναμίες. Ανάμεσά τους και η αόρατη, κινητήρια δύναμη του έρωτα. Δύναμη που ασκεί τεράστια επιρροή πάνω σε όσους τον βιώνουν κι αποτελεί για κείνους, τουλαχιστον για όσο διάστημα υφίσταται, το βαθύτερο νόημα της ζωής. 

Σε αυτή τη σειρά αναρτήσεων κάθε Παρασκευή βράδυ θα αναφερόμαστε συνοπτικά σε δημοφιλή ζευγάρια της μυθολογίας, που ερωτεύτηκαν σφοδρά και σε κάποιες περιπτώσεις καταστροφικά, καθώς η δύναμη του έρωτά τους τέθηκε εκτός ελέγχου. 

Απόψε, ο μύθος της μεταμόρφωσης  σε κύκνο του Δία λόγω του έρωτά του για τη Λήδα.

"Λήδα και Κύκνος", Il Sodoma,
Γκαλερία Μποργκέζε

Η Λήδα ήταν μυθική βασίλισσα της Σπάρτης, σύζυγος του Τυνδάρεω. Λόγω της απερίγραπτης ομορφιάς της, πολλές είναι οι χώρες που διεκδίκησαν την καταγωγή της…

Το απαράμιλλο κάλλος της δεν μπόρεσε να αντισταθεί ούτε ο πατέρας των θεών, γνωστός για την αδυναμία του στο ωραίο φύλο.Την είδε στις όχθες του ποταμού Ευρώτα και αισθάνθηκε γι' αυτήν ακατανίκητο πόθο!

Για να την προσεγγίσει λοιπόν ο γυναικοφιλής Δίας ζήτησε τη βοήθεια της θεάς Αφροδίτης, η οποία μεταμόρφωσε εκείνον σε κύκνο και τον εαυτό της σε αετό που άρχισε να τον καταδιώκει. Βλέποντάς τους, η Λήδα θέλησε να προστατεύσει τον κύκνο και, για να τον σώσει, τον πήρε στην τρυφερή αγκαλιά της. 

Λίγο αργότερα η Λήδα γέννησε, όπως λέει ο μύθος, δύο αυγά, δυο ζευγη διδύμων: Κάστωρ, Πολυδεύκης, Ελένη και Κλυταιμνήστρα....

"Λήδα και Κύκνος", Cesare da Sesto
Wilton House

Η ένωση του κύκνου με τη Λήδα συμβολίζει την ένωση του υλικού με τον πνευματικό κόσμο. Ο Κύκνος στην αρχαιότητα παραλληλιζόταν με  τον ήλιο, το φως και την αγνότητα.
Είναι επίσης το πλάσμα που ενώνει τρία στοιχεία: το νερό, τη γη και τον αέρα, δηλαδή τα εγκόσμια με τα αιθέρια.
Ήταν η προσωποποίηση της αρμονίας και της εσωτερικής γαλήνης… Είναι η χαρακτηριστική κίνηση του κύκνου, που τον καθιέρωσε ως έμβλημα αγάπης και έρωτα, που όταν πλησιάζει το ταίρι του λυγίζει τον μακρύ του λαιμό, κάνοντας κάποιους να υπστηριζουν πως το σύμβολο της καρδιάς προέρχεται από αυτό το σχήμα. Καθόλου δύσκολο, λοιπόν, να κερδίσει μια θέση στον συμβολισμό της αγάπης.

Ο Ζευς-Κύκνος-Νούς και η Λήδα-Λήθη αποτελούν τις δύο πρωταρχικές συμπαντικές δυνάμεις. Ο Δίας-Νους και το σκότος, το χάος, θα γεννήσουν  το κοσμικό ωόν, το αυγό απο την έκρηξη-σπάσιμο του οποίου θα γεννηθούν οι Διόσκουροι και η Ελένη, ο κόσμος και το φώς της ζωής.

"Λήδα και Κύκνος", 
Francesco Melzi

Ο μύθος αυτός έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη ζωγραφική δημιουργία του Λεονάρντο ντα Βίντσι, αφού για μεγάλα χρονικά διαστήματα επανήρχετο στο θέμα αυτό συμπληρώνοντας και τροποποιώντας την αρχική σύλληψή του.

Το έργο του ντα Βίντσι είναι χαμένο, όμως επηρέασε αρκετούς μεταγενέστερους καλλιτέχνες που εξαιρετικά αποτύπωσαν το μύθο, όπως οι δημιουργίες των  Cesare da Sesto, Il Sodoma ή του Francesco Melzi.

Η Λήδα απεικονίζεται μέσα σε εκτυφλωτική γυμνότητα και ο Κύκνος-Δίας καταφεύγει στην αγκαλιά της.
Ως φόντο ο καλλιτέχνης χρησιμοποιεί στοιχεία της φύσης με οργιώδη λάστηση, δάση, τοπία, βουκολικες σκηνές…, ενώ στο κάτω μέρος των εικαστικών έργων σχεδιάζονται δυο αυγά με σπασμό κέλυφος-αναφορά στη γέννηση των διδύμων.
Οι μορφές τους θυμίζουν τις μορφές των ερωτιδέων της Αναγέννησης.

Ο μύθος δίνει σπουδαία έμπνευση  για το ομότιτλο ποίημά του στον βρετανό Ουίλιαμ Μπάτλερ Γέιτς:

"Λήδα και Κύκνος"

Ξάφνου ρίπη: φτερά τρανά φτεροκοπούν ακόμη

"Λήδα και Κύκνος", ψηφιδωτό
Μουσείο Λευκωσίας

πάν’ από κόρη ανήμπορη, τους μηρούς της χαϊδεύουν;

Και πώς μπορεί το σώμα της, σαν άσπρες ορμές τ’ ωθήσουν,

ν’ αδιαφορήσει στους παλμούς που την καρδιά του δέρνουν;

Λιγνά χέρια τρεμάμενα πως τάχα ν’ απωθήσουν

το μεγαλείο το φτερωτό απ’ τους μηρούς που λύνουν;

Και πώς μπορεί το σώμα της, σαν άσπρες ορμές τ’ ωθήσουν,

ν’ αδιαφορήσει στους παλμούς που την καρδιά του δέρνουν;

Ένας των λαγονιών σπασμός δημιουργεί εκειπέρα

σπασμένο τείχος, πυρκαγιά τρανής στέγνης και πύργου,

τον Αγαμέμνονα νεκρό.

Τόσο γερά πιασμένη,

κι υποταγμένη απόλυτα στ’ άγριο αίμα του αέρα,

τη γνώση και τη δύναμη απόχτησε του κύκνου

προτού τ’ αδιάφορο ραμφί την είχε αφημένη;"

(μτφ: Μ.Β. Ραΐζης, poihtikhalitheia)

Ενώ ο ποιητής μας Κωστής Παλαμάς γράφει:

Ο Κύκνος προς τη Λήδα

Φτάνει εγώ με τα φρύδια μου να γνέψω,

"Λήδα και Κύκνος", Πωλ Σεζάν

σειένται ουρανός και γη και καταχθόνια.

Σ’ αγαπώ, με του Κύκνου ήρθα 

τη φύσητην απολλώνεια.

Την ομορφιά σου για να ραψωδήσουν

της χρυσής Ερατώς δε φτάνουν οι ύμνοι·

του ζουμπουλένιου σου ύπνου 

εγώ ειμαι τ’ άσπροτ’ όνειρο, λίμνη!

Από τα φέγγη τ’ άσβηστα του Ολύμπου

κατέβηκα, χαρά στα ριζικά σου,

τον ύμνο τον υπέρτατο 

να ψάλωστην αγκαλιά σου.

Τα μάτια μου κι ας τα φωτοβολήσουν

της σάρκας σου τα πύρινα τα χιόνια,

το πρόσωπο, τα στήθη σου, 

τα πόδια,τα θεία λαγγόνια.[…]

Καρπούς του γάμου της ισόθεης Λήδας

με τον κύκνο θεό τα ωραία σου χέρια

τα παιδιά θα κρατήσουν 

που θα λάμψουν,του απείρου αστέρια.[…]

μέσα στα φέγγη τ’ άσβηστα του Ολύμπου,

σπάρασμα μιας στιγμής, το σπάρασμά σου.

Πιο μουσικό από τον ψαλμό του κύκνου το φίλημά σου.

(από: greek-language)

ΜΟΥΣΙΚΕΣ ΕΜΠΝΕΥΣΕΙΣ:

1. Το μύθο της Λήδας και του Κύκνου-Δία χορογράφησε ο Roland Petit, ο οποίος αγάπησε πολύ την εικόνα του κύκνου απ' όταν είδε την Άννα Πάβλοβα στο ρόλο.
Έτσι, δίνει μια σαγηνευτική απεικόνιση του μύθου στην αισθησιακή μπαλετική μινιατούρα πάνω στη μουσική από το δεύτερο μέρος, "Largo" του "Oboe Concerto BWV 1056" του Γ.Σ Μπαχ.

Απολαύστε!

"Leda and the Swan", Βallet - Roland Petit / J.S.Bach:

2. Από το παραπάνω ποίημα του Γέιτς για την ερωτική συνεύρεση Λήδας-Δία-Κύκνου εμπνεύστηκαν τη μουσική τους σύνθεση οι Seraphim Trio(πιάνο, βιολί, τσέλο) με vocal  και  απαγγελία.

ενώ 

3. από το ίδιο ποίημα ο ταλαντούχος βρετανός Howard Blake  συνθέτει το ομώνυμο κουαρτέτο εγχόρδων: "Leda and the Swan, Op. 249a" για το Edinburgh Quartet:

Το κείμενο δημοσιεύτηκε και στην Κοινότητα των The Mythologists

Πρόσκληση για χορό στο σαλόνι της Νταϊάν ντε Πουατιέ...

[από: wikimedia]

Μια από τις δημοφιλέστερες ερωμένες βασιλέων και μάλιστα με τεράστια δύναμη στην βασιλική Αυλή ήταν η  ευγενικής καταγωγής, Νταϊάν ντε Πουατιέ. 

Κυρία επί των Τιμών υπήρξε η Νταιάν, αλλά και επίσημη σύντροφος του Ερρίκου του Β΄της Γαλλίας, που δεν τής χαλούσε χατίρι. Είχε απόλυτη εμπιστοσύνη στο κοφτερό της μυαλό και την οξυδέρκειά της, γι' αυτό και τής είχε ανατεθεί η ευθύνη της επίσημης αλληλογραφίας του βασιλιά. Μάλιστα συνήθιζαν να υπογράφουν τις επιστολές προς τους συμμάχους του θρόνου πλέκοντας τα ονομάτά τους: "HenriDiane-ΕρρίκοςΝταϊάν".


Πολύ μορφωμένη η Νταϊάν, διδάχτηκε εκτός από το savoir vivre και την τέχνη της συζήτησης, ξένες γλώσσες, ελληνικά και λατινικά, μουσική και χορό. Αθλούνταν συστηματικά και αγαπούσε το κυνήγι, όπως και η αρχαία θεά της οποίας έφερε το όνομα...Γι' αυτό συνήθιζε να φορά μικρή τιάρα με το μισοφέγγαρο, σύμβολο της ρωμαϊκής Ντιάνας που ταυτιζόταν με την Άρτεμη.

Προσλήφθηκε στο παλάτι ως δασκάλα του πρίγκιπα Ερρίκου απ'τον οποίο ήταν μια 20ετία μεγαλύτερη, όμως αυτό δεν τούς εμπόδισε να γίνουν εραστές.

Όλοι γνώριζαν την αδυναμία του Ερρίκου "στα όμορφα γαλανά μάτια της και το αλαβάστρινο δέρμα της" και θρυλείται πως όταν ο Πάπας Παύλος ο 3ος έστειλε ως δώρο στη σύζυγο του βασιλιά, Κατερίνα των Μεδίκων, το τιμητικό "χρυσό τριαντάφυλλο", δεν παρέλειψε φυσικά να στείλει κι ένα μαργαριταρένιο περιδέραιο στην Πουατιέ...


Έμπνευση απο την προσωπικότητα της Δουκίσσης Νταιάν παίρνει το 1934 ο Jacques Ibert για να συνθέσει ένα μπαλέτο για την Ίντα Ρουμπινστάιν.
Στόχος του χορογράφου, Μισέλ Φoκίν, της χορεύτριας και του συνθέτη δεν ήταν η απεικόνιση της ιστορικής προσωπικότητας όσο η αποτύπωση της ατμόσφαιρας της Αυλής με τις λαμπρές γιορτές και μεγαλοπρεπείς χορούς την περίοδο του Ερρίκου.
Έτσι, ο Ιμπέρ στις τρεις σκηνές, που δομεί το μπαλέτο και για να πετύχει την ηχητική "ζωγραφική" του γαλλικού παλατιού, χρησιμοποιεί μοτίβα από έργα Γάλλων συνθετών του 16ου αι., ενώ καθώς το λιμπρέτο εμφανίζει επίσημους προσκεκλημένους από χώρες όπως Ρωσία, Ιταλία ή  Iσπανία,  και υπηρέτες αυτόχθονες της Αμερικής, ενσωματώνει επίσης λαϊκές μελωδίες αυτών των λαών, π.χ τον "Χορό των Βογυάρων".

Απολαυστικές οι μελωδίες που επιλέγει ο Ιμπέρ, διαθέτουν έναν ανάλαφρο τόνο, ευρηματικότατες αρμονικά , πολυποίκιλες στα χορευτικά στυλ, πλούσιο ηχόχρωμα οργάνων, όπου κυριαρχούν τα πνευστά και τα ιδιόφωνα κρουστά, με έμφαση στο ντέφι και  τα κουδουνάκια.
Με τη δυναμική τους και τις μουσικές τους αντιπαραθέσεις ενώνονται άρτια, δημιουργώντας μια  εντυπωσιακότατη ηχητική παλέτα. Μια ορχήστρα όπου τα μέλη της "χορεύουν" με γνήσια γαλλική φινέτσα.


Αποσπάσματα του μπαλέτου συγκεντρώθηκαν σε δύο σουίτες:

Jacques Ibert : Diane de Poitiers, Suite N.1:

Jacques Ibert : Diane de Poitiers, Suite N. 2:

"Κρήνη της Ντιάνας", Λούβρο.

Γλυπτό αγνώστου καλλιτέχνη προς τιμήν της Νταιάνας, που παριστά τη θεά Άρτεμη, τη Diana των Ρωμαίων. Απεικονίζεται γυμνή με τόξο στο χέρι, ενώ δίπλα της έχει τα δύο σκυλιά της και ένα ελάφι. Eμφανείς οι καλλιτεχνικές επιρροές με τη "Νύμφη του Φοντενεμπλό", του Μπενβετούτο Τσελίνι, που εκτίθεται επίσης στο Λούβρο.

Με δεδομένη τη διευκρίνιση του Τσελίνι πως το αρσενικό ελάφι εκπροσωπούσε τον Φραγκίσκο Ι', οδηγούμαστε στη σκέψη πως ο άγνωστος γλύπτης υπονοούσε τον βασιλιά Ερρίκο.

"Κρήνη της Ντιάνας", Λούβρο

[Πηγές αναφέρουν ως πιθανή ημερομηνία γέννησης της  Νταϊάν ντε Πουατιέ την 3η Σεπτεμβρίου 1499, ενώ άλλες την 9η Ιανουαρίου του 1500]

Ένα βιβλικό επεισόδιο γίνεται έμπνευση για την πρώτη μπαλετική σύνθεση του Ρ. Στράους...

Ο Ιωσήφ και η γυναίκα του Πετεφρή, Γκουερτσίνο, Πινακοθήκη Ουάσινγκτον

"Ο δε Ιωσήφ οδηγήθηκε κάτω στην Αίγυπτο και κάποιος Αιγύπτιος που ονομαζόταν Πετεφρής, αυλικός του Φαραώ, τον αγόρασε από τους Ισμαηλίτες που τον είχαν φέρει εκεί..."

(Γένεση, 39)

Έτσι ξεκινά η ιστορία του Ιωσήφ, γιου του Ιακώβ, που τα αδέρφια του τον πούλησαν σε εμπόρους κι έτσι έφτασε στην Αίγυπτο..., όπως διαβάζουμε στο βιβλίο της Γένεσης της Π.Διαθήκης.
Λίγο έως πολύ είναι γνωστή η μετέπειτα ιστορία του με την εύστοχη ερμηνεία στα όνειρα του Φαραώ, που τού χάρισαν την ελευθερία του και την κοινωνική καταξίωσή του.


Εμείς, επικεντρωνόμαστε σε ένα επεισόδιο στο σπίτι του Πετεφρή..
Καλός και τίμιος ο Ιωσήφ κέρδισε την εύνοια και την εμπιστοσύνη του αφεντικού του. Όμως, καθώς ήταν νέος και όμορφος κέντρισε ερωτικά τη γυναίκα του Πετεφρή.  Ο Ιωσήφ, δεν υπάκουσε στις ερωτικές διαθέσεις της, αυτή τον συκοφάντησε κι ο Πετεφρής οργισμένος διέταξε να τον βάλουν στη φυλακή...

Μνημονεύουμε αυτή τη Βιβλική ιστορία, καθώς αποτελεί πυρήνα μιας μπαλετικής Σουίτας του Ρίχαρντ Στράους, που έκανε πρεμιέρα σαν σήμερα, 14 Μαΐου 1914, στην όπερα του Παρισιού.

Πρόκειται για την πρώτη ολοκληρωμένη σύνθεση για  μπαλέτο του Στράους, σε λιμπρέτο του μόνιμου συνεργάτη του, Ούγκο Χοφμάνσταλ και συνετέθη κατά παραγγελία του Ντιάγκιλεφ.

Παρόλο που στη Βίβλο δεν υπάρχουν μεγάλες λεπτομέρειες για το επεισόδιο, συνθέτης και λιμπρετίστας μυθοπλαστικά αναδημιουργούν μια πληρέστατη ιστορία, στην οποία ο Στράους -αν και αθεϊστής- φωτίζει το πορτραίτο του Ιωσήφ, υπογραμμίζοντας την αθωότητα και αγνότητά του και μεταφέροντας ευρηματικά την οραματιστική πνευματικότητα που τον κατευθύνει.
Παρότι πολλά από τα στοιχεία παραπέμπουν στην "Σαλώμη" του, οι Βαγκνερικές επιρροές είναι εμφανείς στη μουσική του Στράους, με συμβολικά leitmotifs να ενισχύουν την ψυχολογική ανάπτυξη των προσώπων της ιστορίας.

Χορογραφικά, αποτελεί κράμα παντομιμικού μπαλέτου με μια μορφή πρωτόγονου τελετουργικού χορού, με συγκεκριμένα βήματα και άλματα, ιδιαίτερου ύφους, όπως το pas de deux μεταξύ Ιωσήφ και γυναίκας.

Η σύνθεση διακρίνεται για τον ενορχηστρωτικό πλούτο, τις ευφυείς αρμονίες, τα μελωδικά μοτίβα και την διαχείριση της δυναμικής.  Χαρακτηριστικά είναι τα σημεία που αναγγέλλονται οι είσοδοι των πρωταγωνιστών από τρομπέτες, τρομπόνια, κύμβαλα και πληθώρα κρουστών.

Πληροφοριακά να αναφέρουμε πως το μπαλέτο ολοκληρώνεται  με την γυναίκα του Πετεφρή να παρακολουθεί  ατάραχη την προετοιμασία για τα βασανιστήρια του Ιωσήφ...Οι κινήσεις, οι φιγούρες και οι μορφασμοί της αποτελούν κράμα εκδίκησης- μίσους κι έρχονται σε αντίθεση με την ήρεμη συμπεριφορά του Ιωσήφ, όταν ξαφνικά διατρέχει τη σκηνή μια λευκή ακτίνα φωτός. Ενας αρχάγγελος κατεβαίνει εξ ουρανού. Λύνει τον αλυσοδεμένο Ιωσήφ και τον οδηγεί μακριά. Η γυναίκα του Πετεφρή ντροπιασμένη αυτοστραγγαλίζεται με τα μαργαριτάρια της.

Σχετικά με τα δυο εικαστικά:

Το διπλανό χαρακτικό είναι του Ρέμπραντ, και η παραπάνω ελαιογραφία του Γκουερτσίνο.

Και οι δυο καλλιτέχνες επικεντρώνονται στη δραματική παρουσίαση της στιγμής που η σύζυγος του Πετεφρή αρπάζει τον Ιωσήφ και προσπαθεί να τον κάνει να ενδώσει στις ερωτικές της ορέξεις.
Ο ενάρετος νεαρός στρέφει το πρόσωπό του να μη βλέπει το γυμνό σώμα της γυναίκας,  με τους καλλιτέχνες να αποτυπώνουν στο έπακρο τα ανθρώπινα συναισθήματα, το ξάφνιασμα του άνδρα, την αγωνία και την προσπάθειά του να φανεί εγκρατής από τη μια και την απόγνωση κι αισχύνη της γυναίκας του Πετεφρή από την άλλη...
Μοναδικό το  λεπτό παιχνίδισμα φωτός στο πρόσωπο της σαγηνευτικής γυναίκας!
Οι καλλιτέχνες αριστοτεχνικά και εύγλωττα αποδίδουν την ερωτική ομορφιά και επιθυμία που μετουσιώνονται σε προδοσία και κακία...

Θα ακούσουμε τη σύντομη συμφωνική σουίτα του μπαλέτου, που τιτλοφορείται:  

Richard Strauss: Symphonic Fragment Josephs-Legende, / Rudolf Kempe

Και η σκηνή της ερωτικής παρενόχλησης, το περίφημο  pas de deux μεταξύ Ιωσήφ και  της γυναίκας:

Καραγκούνα, χορευτικά μοτίβα της Θεσσαλίας...

Καραγκούνα πάει στη βρύση

το σταμνί της να γιομίσει.

Κάντε πέρα να περάσω

το χορό σας μη χαλάσω.

Καραγκούνα καραγκούνα

με σαγιά και με σιγκούνια.

Αμ' πως ’δα, αμ' τι ’δα,

στο παραθύρι σ' είδα.

Θα πουλήσω τα κατσίκια

να σου πάρω σκουλαρίκια.

Αμ' πως ’δα, αμ' τι ’δα,

σ’ αγάπησα σε πήρα.

Είναι χορός λεβέντικος, παρότι χορεύεται από γυναίκες!
Η "Καραγκούνα", χορεύεται στα χωριά του κάμπου της Θεσσαλίας από γυναίκες Καραγκούνες, ντυμένες την παραδοσιακή αρχοντική φορεσιά τους, στην οποία ξεχωρίζει η μαύρη γούνα, απ'όπου λέγεται πως οι καραγκούνηδες πήραν το όνομά τους.

 

Καραγκούνες με την παραδοσιακή τους φορεσιά,
Π.  Παπαχαιτζιδάκης-Μουσείο Μπενάκη

"Κάρα- γκούνα" σημαίνει "μαύρη γούνα", που κατασκευάζονταν από  δέρμα προβάτου.
Υπάρχει, βέβαια κι  άλλη εκδοχή, πως το προσωνύμιο Καραγκούνηδες προήλθε από τη συνήθειά τους να κινούν το κεφάλι τους (κάρα-κούνα).

Η μελωδία και ο χορός της καραγκούνας είναι από τους δημοφιλέστερους.
Τα βήματα είναι βαριά και αργά, προσδίδοντας στις αγέρωχες καραγκούνες μεγαλοσύνη και  δωρικότητα. Σκοπός και βηματισμός αποδίδουν με λιτότητα και σεβασμό,  θαυμασμό στην μεγαλοπρέπεια της καραγκούνικης ενδυμασίας.

Οι γυναίκες, πιασμένες απ'τα χέρια, χορεύουν σε κύκλο ανοιχτό με μέτωπο προς το κέντρο, ακολουθώντας τρία χορευτικά μοτίβα, καθένα από τα οποία έχει διαφορετικό αριθμό βημάτων.



Μπορείτενα ακούσετε την παραδοσιακή Καραγκούνα εδώ.



Ο John Duarte στην "Ελληνική Σουίτα" του, διασκευάζει παραδοσιακές μελωδίες και χορούς(Ζαγορίσιος, Τσιριγώτικος, Καλαματιανός).

Ανάμεσά τους και την περίφημη "Καραγκούνα":

Ο Μίμης Πλέσσας στο δίσκο του: "Greece Goes Modern", συγκεντρώνει συνθέσεις του-διασκευές δημοτικών τραγουδιών που έκανε για τις ανάγκες μιας ραδιοφωνικής εκπομπής.

Στην "Καραγκούνα" του πλέκεται το παραδοσιακό με τζαζ στοιχεία.

"Ο Ιγκόρ, το φλερτ με το σειριακό ιδίωμα και ο Γκλεν"

Ο Ιγκόρ Στραβίνσκι γεννήθηκε σαν σήμερα, 17 Ιουνίου 1882.

Ο Ιγκόρ ήταν ο προτελευταίος γιος του Φιοντόρ Στραβίνσκυ, ενός φημισμένου ρώσου βαρύτονου. Ετσι ο νεαρός είχε μυηθεί στα της μουσικής και των παραστάσεων από νωρίς. Φυσικό ήταν να δείξει ενδιαφέρον για τη μουσική τέχνη, που όμως για να μη χαλάσει το χατίρι στον πατέρα του ξεκίνησε να σπουδάζει νομική. Ταυτόχρονα όμως έπαιρνε μαθήματα ενορχήστρωσης από τον Ρίμσκυ Κόρσακωφ.
Το 1905 παντρεύεται την πρώτη του ξαδέρφη και λίγο αργότερα φεύγουν για το Παρίσι,όπου παρουσιάζονται μια σειρά από μπαλέτα του, τα περισσότερα απο τα οποία έχουν επεισοδιακές πρεμιέρες και η ανταπόκριση από κριτικούς και κοινό, ποικίλλει...

Tα "Μέρη για πιάνο και ορχήστρα" είναι μια σύνθεση του Στραβίνσκι, που ανήκει στην τελευταία,  "σειριακή" συνθετική του περίοδο. Γράφτηκε το 1959 μετά από παραγγελία ενός ελβετού βιομηχάνου,  για την πιανίστα σύζυγό του και αναπτύσσεται σε 5 σύντομα μέρη.

Παρότι πειραματικά ο Στραβίνσκι ασχολήθηκε με τη σειριακή μουσική γλώσσα σε προηγούμενες συνθέσεις του, στα "Μέρη" φαίνεται να αφοσιώνεται πλήρως στο  σειριακό ιδίωμα, με εμφανείς τις επιρροές από τον Βέμπερν, ενός συνθέτη με το έργο του οποίου είχε έρθει σε επαφή την τριετία 1952-1955.  Από τους συνθέτες της 2ης Σχολής της Βιέννης, των δωδεκαφθογγιστών, ο Βέμπερν ήταν εκείνος που επέδρασε πάνω του ισχυρά και καταλυτικά. Ηταν εκείνος που του διαμόρφωσε την  πεποίθηση ότι η σειριακή τεχνική είναι μέσο μουσικής σύνθεσης.

Ο σεβασμός του Στραβίνσκι για τον Βέμπερν αποδεικνύεται κι από τα λόγια του συνθέτη στο θάνατο του Βέμπερν:

"Η 15η Σεπτεμβρίου 1945, ημέρα του θανάτου του βέμπερν, θα πρέπει να είναι μέρα πένθους για κάθε μουσικό δημιουργό. Πρέπει να χαιρετίσουμε όχι μόνο αυτόν τον σπουδαίο συνθέτη αλλά και έναν πραγματικό ήρωα. Καταδικασμένος σε μια απόλυτη αποτυχία σε έναν κόσμο άγνοιας και αδιαφορίας, συνέχισε ανεξέλεγκτα να κόβει τα εκθαμβωτικά διαμάντια του".

Ο Στραβίνσκι στα "Movements" σπάζει την ορχήστρα σε μικρά "σύνολα δωματίου" με το πιάνο να αποτελεί ενωτικό κρίκο μεταξύ των μικρότερων ορχηστρών.Ως προς την αρμονική δομή, τα "Μέρη"  αναπτύσσονται λιτά, ενώ από τον δημιουργό τους η σύνθεση χαρακτηρίστηκε "αντιτονική".
Συχνές είναι οι αλλαγές χρονικής αγωγής και οι πολυρυθμικοί συνδυασμοί που προσδίδουν στη σύνθεση μια "άμορφη ποιότητα".

Stravinsky: "Movements for Piano and Orchestra" / Sviatoslav Richter

Ο Γκλεν Γκουλντ τώρα, συναντήθηκε με τον Στραβίνσκι το 1960 σε εκπομπή της αμερικανικής τηλεόρασης όπου τούς παρουσίασε ο Λέοναρντ Μπερνστάιν.
Γνωρίζουμε πως ο καναδός εκκεντρικός καλλιτέχνης δεν εκτιμούσε και τόσο τον Στραβίνσκι.

Έλεγε χαρακτηριστικά:

"...είναι αρκετά σνομπ και τρομερό παιδί, που δεν με ελκύει ιδιαίτερα..Για μένα ο Στραβίνσκι αναποδογυρίζει τις φόρμες επειδή θέλει να σοκάρει, να ερεθίσει, μέχρι σημείου να ενοχλήσει...[...]
Έπειτα όμως μπαίνουμε στο τελευταίο κεφάλαιο του Στραβίνσκι. 
Για μένα, τα έργα της τελευταίας δεκαετίας είναι ό,τι πιο ενδιαφέρον έκανε ποτέ του!
Μάλιστα το μπαλέτο "Αγώνας" και τα "Μέρη για πιάνο και ορχήστρα", τα θεωρώ πανέμορφα!
Αυτά δηλώνουν πως πρόκειται για έναν από τους πιο ακόρεστα ευφάνταστους συνθέτες του αιώνα!"



Το μπαλέτο "Αγώνας" είναι έργο του 1957, κι αποτελεί μία ακόμη συνεργασία του Στραβίνσκι με τον Μπαλανσίν.  Έργο αφαιρετικό μουσικά και με εμβληματική χορογραφία, χωρίς συγκεκριμένη πλοκή, αποτελείται από μια σειρά από χορευτικές κινήσεις στις οποίες διάφορες ομάδες χορευτών αλληλεπιδρούν σε ζεύγη, τρίο, κουαρτέτα, χορεύοντας γαλλικούς χορούς του 17ου αι., σαραμπάντ, γκαλιάρντ κλπ.
Ως μουσικη ιδέα ο "Αgon" είχε ξεκινήσει αρκετά χρόνια νωρίτερα, με την μακρά περίοδο ωρίμανσης  της σύνθεσης να φανερώνει την ενδιαφέρουσα μεταστροφή του συνθέτη από το διατονικό στο σειριακό μουσικό ιδίωμα. Η μουσική του μπαλέτου μαρτυρά μια μοναδική συμπόρευση μουσικών ιδιωματισμών.

Igor Stravinsky: "Agon ballet":

Kι ένα ΙΣΤΟΡΙΚΟ βίντεο με τον ίδιο το συνθέτη να διευθύνει το έργο το 1957:

(Οι απόψεις του Γκλεν Γκουλντ για τον Στραβίνσκι είναι από το βιβλίο του: "Σκέψεις για τη Μουσική", εκδ. Νεφέλη, μτφ. Στ.Θεοδωρίδη, σελ. 91-92)

Περιηγηθείτε στο μπλογκ. Υπάρχουν πολλά κείμενα για τον Ιγκόρ Στραβίνσκι εδω, εδώ, εδώ, εδώ, εδώ, εδώ και εδώ.

Πυρρίχιος, ο χορός των Ποντίων...

Βάλιας Σεμερτζίδης: "Πυρρίχιος"

[Με αφορμή τα 100 χρόνια από τη Γενοκτονία των Ποντίων]

Σπουδαιότερος από τους χορούς του Πόντου είναι ο "Πυρρίχιος ή χορός της φωτιάς".
Οι ρίζες του βρίσκονται στην αρχαιότητα, καθώς τον χόρεψαν οι Κουρήτες, οι Αθηναίοι στα Παναθήναια και οι Λάκωνες στα Διοσκούρεια.
Ο Πυρρίχιος είναι πολεμικός χορός και χορεύεται με όπλα.
Ο Αριστοφάνης αναφέρει πως ήταν στρατιωτικός και ένοπλος χορός, ο δε Πλάτων περιγράφει τον Πυρρίχιο ως πολεμικό χορό με φάσεις άμυνας και επίθεσης και με τους χορευτές παρατεταγμένους με τα όπλα τους σε στρατιωτική διάταξη.

Ο Πυρρίχιος χορός λέγεται και Σέρα, επειδή χορευόταν κυρίως κοντά στον ποταμό Σέρα της Τραπεζούντας.

Οι γρήγορες κινήσεις του σώματος, η σύσφιξη των χορευτών μεταξύ τους, η βίαια στροφή των ποδιών στο δάπεδο, οι συσπάσεις των μυών του σώματος, ο ενθουσιασμός που καταλαμβάνει τους θεατές όταν βλέπουν τους χορευτές, όλα αυτά προσδίδουν αίγλη και πρωτοτυπία στο χορευτικό αυτό σύμπλεγμα.



Από τον Ποντιακό χορό έχει εμπνευστεί το ομώνυμο έργο του για μεγάλη συμφωνική ορχήστρα ο Χρίστος Παπαγεωργίου .
Εύκολα διακρίνονται στοιχεία του Πόντου, όπως η χρήση ποντιακής λύρας και ρυθμικών ιδιοφώνων, αλλά και λαϊκών μουσικών μοτίβων.…Xειμαρρώδης , απρόβλεπτος, ο ταλαντούχος καλλιτέχνης, με τον δικό του ιδιαίτερο τρόπο, παρουσιάζει παραλλαγές που ακροβατούν ανάμεσα στην παραδοσιακή μουσική και τα δυτικά πρότυπα της συμφωνικής μουσικής.
Ο Παπαγεωργίου χρωματίζει ποντιακές μελωδικές αναφορές πάνω στον καμβά μίας πολύχρωμης ενορχήστρωσης με την επιθετικότητα ενός πολεμικού χορού, που εκφράζεται με τη χρήση χάλκινων πνευστών και ιδιοφώνων κρουστών στις απότομες καταλήξεις.

Ο "Πυρρίχιος είναι ένας απόλυτος νικητής", ήταν ο χαρακτηρισμός για το έργο, μετά την πρώτη του εκτέλεση...
Αξίζει να αναφερθεί πως η Φιλαρμονική του Buffalo NY για την αμερικανική πρεμιέρα του έργου, "Πυρρίχιος" του Παπαγεωργίου, απέσπασε τιμητικό βραβείο.

"ΠΥΡΡΙΧΙΟΣ": Christos Papageorgiou:

"Πουλτσινέλα: παλαιό ύφος στις παρτιτούρες του Στραβίνσκυ"

Πατρίδα του η Νάπολη. Έχει ένρινη, τσιριχτή φωνή. Έχει και μεγάλη, χαρακτηριστική μύτη...
Είναι αρραβωνιασμένος με την Πιμπινέλα, όμως φλερτάρει και με άλλες γυναίκες, καθώς αρέσκεται στον ποδόγυρο...Με τις γαλιφιές και τις αβρότητές του κλέβει κάθε γυναικεία καρδιά...
Πάντα ντυμένος στα λευκά, με μια μαύρη μάσκα.
Είναι ο γελωτοποιός Πουλτσινέλα, ήρωας της ιταλικής Κομμέντια ντελ άρτε, το όνομά του το πήρε από το πούλτσινο=πουλάκι και από αυτό "κληρονόμησε" και το  ράμφος.
Το "ασπρόμαυρο" της ενδυμασίας του παραπέμπει στην αντίθεση ζωής και θανάτου.

Την ιδιότυπη φωνή του στις θεατρικές παραστάσεις μιμείται το swazzle(παλλόμενη χορδή) και παραδοσιακά είναι ο  ερωτύλος, ο φαύλος, ο φλύαρος, ο πονηρός, αυτός που πολλές φορές προσποιείται τον ηλίθιο ώστε να γνωρίζει τι συμβαίνει.



Και θα μου πείτε, τί μου'ρθε και αναφέρομαι σε μια καρναβαλική φιγούρα εν μέσω άνοιξης;

Λοιπόν, αυτός ο ήρωας, ο "Πουλτσινέλα", έγινε πρωταγωνιστής ενός μπαλέτου, τη μουσική του οποίου συνέθεσε ο Ιγκόρ Στραβίνσκυ κι έκανε πρεμιέρα σαν σήμερα, 15 Μαΐου 1920.

Η πλοκή της ιστορίας, που βασίζεται σε αυτοσχέδιο θεατρικό κείμενο του 1700, περιλαμβάνει τρία ζευγάρια ερωτευμένων, ένα απ' αυτά είναι ο Πουλτσινέλα και η Πιμπινέλα.

Οι δυο άνδρες-φίλοι του Πουλτσινέλα κάνουν βραδυνή καντάδα στα κορίτσια που αγαπούν. Εκείνες κάνοντάς τους νάζια, πετούν απ'το μπαλκόνι τους νερά και τους καταβρέχουν...
Την επόμενη μέρα στο χορό, ο Πουλτσινέλα φλερτάροντας, χορεύει με τη μια από τις κοπέλες, η οποία του δίνει ένα φευγαλέο φιλί. Η κίνηση αυτή προκαλεί την ζήλεια του φίλου του, που ξυλοφορτώνει τον Πουλτσινέλα.
Όταν η Πιμπινέλα μαθαίνει τα ερωτικά κατορθώματα του αγαπημένου της, θυμώνει και λέει στον Πουλτσινέλα πως χωρίζουν. Εκείνος μετανοημένος για την πράξη του προσπαθεί να την πείσει να τον συγχωρέσει. Η κοπέλα είναι ανένδοτη. Ετσι εκείνος προσποιείται πως μαχαιρώνεται και πεθαίνει.
Η Πιμπινέλα είναι απαρηγόρητη, όμως ο πονηρός Πουλτσινέλα είχε συννενοηθεί με έναν υποτιθέμενο μάγο που τον επαναφέρει στη ζωή.
Η Πιμπινέλα πέφτει στην αγκαλιά του αγαπημένου της. Το μπαλέτο τελειώνει με τους γάμους των τριών ζευγαριών.

Μπαλέτο ανάλαφρο, εύθυμο, σκερτσόζικο και δροσερό.

Σχέδια κοστουμιών από τον Πικάσο

O Λεονίντ Μασίν εκτός από τη χορογραφία έγραψε και το λιμπρέτο, ενώ την ευθύνη για τα σκηνικά και τα κοστούμια είχε ο Πάμπλο Πικάσο.

Η αρχική σκέψη ήταν το μπαλέτο να στηριχτεί σε παλιές άριες του Περγκολέζι.
Όταν ο Στραβίνσκι μελέτησε τις μουσικές συνθέσεις, ενθουσιάστηκε με την "παλαιά" μουσική, την οποία μετέγραψε  με έναν πιο σύγχρονο τρόπο δανειζόμενος μοτίβα, στυλ, μεταμορφωμένα από νέους, μοντέρνους ρυθμούς, και αρμονίες.
Τα θέματα του Περγκολέζι είναι από τη σειρά "Τρίο σονάτες", τα χειρόγραφα των οποίων βρέθηκαν στο Βρετανικό Μουσείο. Αυτή η μουσική σύνθεση αποδεικνύει πως ο Στραβίνσκι κατέχει σε βάθος την "παλαιά τεχνική" , αλλά συγχρόνως και την αξιοθαύμαστη ικανότητά του  αναπροσαρμογής.

Το μπαλέτο "Πουλτσινέλα"  αποτελεί σημείο αναφοράς στην καριέρα του Στραβίνσκυ γιατί με αυτό εισέρχεται στην περίοδο νεοκλασικού ύφους, με το οποίο ο συνθέτης θα κυριαρχήσει τα επόμενα χρόνια.

Ιgor Stravinsky: "Pulcinella - Ballet ":

Δυο χρόνια μετά την παρουσίαση του μπαλέτου ο Στραβίνσκι έγραψε δύο σουïτες, μία για βιολί και πιάνο κι  άλλη μια για τσέλο και πιάνο.

Η τελευταία δημόσια εμφάνιση του Στραβίνσκυ στο πόντιουμ έγινε με τον "Πουλτσινέλα" απ'όπου θα απολαύσουμε ένα ιστορικό βίντεο με τον συνθέτη να διευθύνει το Μινουέτο και το τελικό Allegro assai:

Άννα Πάβλοβα: η νύχτα που γράφτηκε το πεπρωμένο της...

(pinterest)

"Θυμάμαι αχνά το μικρό μας σπίτι στην Αγία Πετρούπολη. Ζούσαμε φτωχά, πάμφτωχα ...
Παρόλη τη φτώχια μας, πάντα η μητέρα με τον ένα ή τον άλλο τρόπο κατάφερνε να με κάνει να χαίρομαι και να χαμογελώ...
Ήμουν -θυμάμαι- εννιά χρονών, οταν με πήγε στο μεγάλο Θέατρο...Μεγάλο, λέγαμε το θέατρο Μαριίνσκυ...

-"Εκεί, θα δεις τις νεράιδες!!!", μού είπε!

Άστραφταν τα μάτια μου, καθώς ξεδιπλωνόταν μπρος μου η μαγεία της "Ωραίας Κοιμωμένης", που εκείνη την παγερή νύχτα του 1890 έκανε πρεμιέρα...
Εμεινα έκθαμβη με τις αιθέριες κινήσεις της Carlotta Brianza στο ρόλο της πριγκίπισσας...Ηταν γοητευτικά εύθραυστη! Επαιρνε όμως, δύναμη απ'την αγαπη του πρίγκιπα που την κρατούσε στα στιβαρά του μπράτσα και την στροβίλιζε στο ρυθμό εκείνου του χορού, που καθώς δεν γνώριζα το όνομα του, τον βάφτισα "της ευτυχίας".

Μ' αρέσει να θυμάμαι εκείνο το πρώτο βράδυ στο θέατρο, που το πεπρωμένο έγραψε με καλλιγραφικά γράμματα, το μέλλον μου...
Εκείνη τη χειμωνιάτικη νύχτα ο μικρός εαυτός μου έδωσε την υπόσχεση πως κάποτε θα χόρευε το ρόλο της Aurora..."

***

Η υπόσχεση της εννιάχρονης Άννας Πάβλοβα πραγματοποιήθηκε το 1916, όταν παρουσίασε στην Σκηνή της Νέας Υόρκης την "Ωραία Κοιμωμένη" σε μουσική του Τσαικόφσκυ, χορογραφία Μαριούς Πετιπά και κοστούμια του Λεόν Μπανσκτ...

(Eπειδή δεν υπάρχει βίντεο με την Πάβλοβα στο ρόλο, απολαμβάνουμε μουσικά το μέρος του χορού της Αουρόρα με τον πρίγκιπά της...)

Αφεθείτε, φίλοι μου, στο ρυθμό του, στην τρυφερότητά του και το ονειροπόλημα της ηχητικής εικόνας!

Tchaikovsky - The Sleeping Beauty- The Garland Waltz:

[Η Άννα Πάβλοβα γεννήθηκε σαν σήμερα, 12 Φλεβάρη 1881]

Για την Πάβλοβα μπορείτε να διαβάσετε κι εδώ.

Καλημέρα με δυο αγαπημένους Maurice...

 Maurice  Ravel - Maurice Bejart

Σαν σήμερα, 22 Νοεμβρίου 2007, πέρασε στην αιωνιότητα ο Μωρίς Μπεζάρ, ο σπουδαίος αναμορφωτής του σύγχρονου χορού, που ξεκίνησε να ασχολείται με το χορό, καθώς έπρεπε να ασκείται μετά από συμβουλή γιατρών επειδή ήταν καχεκτικός και  μικρόσωμος.

Διακρίθηκε για την πρωτοτυπία των χορογραφιών του, οι οποίες συνδύαζαν τον κλασικό με το μοντέρνο χορό, ακροβατικά και φολκλορικά στοιχεία.
Παράλληλα όμως  αναμόρφωσε και την αισθητική της σκηνογραφίας και των κοστουμιών...

Η πρώτη του χορογραφία ήταν για το "Πουλί της φωτιάς", όμως εμείς σήμερα θα απολαύσουμε την προσέγγισή του στο θαυμάσιο "Μπολερό" του Μωρίς Ραβέλ, μια και η αγαπημένη σύνθεση έκανε πρεμιέρα στην Παρισινή Όπερα σαν σήμερα, 22 Νοεμβρίου 1928. 

"Ravel's Bolero" της Andrea Ellis (Saatchi Art)

Το "Bolero" θεωρείται ένα από τα πιο συχνά παιζόμενα κομμάτια κλασικής μουσικής και υπολογίζεται ότι εκτελείται κάθε 15 λεπτά, κάπου στον κόσμο!

Είναι η πιο δημοφιλής σύνθεση του Μωρίς Ραβέλ και παραγγέλθηκε από την Ίντα Ρουμπινστάιν...
Το "Μπολερό" δεν έχει φόρμα, ούτε θεματική ανάπτυξη, ούτε καν μετατροπίες -μόνο ρυθμό και ενορχήστρωση...
Ο Ραβέλ σκέφτεται συνεχώς τη φράση..Ηχεί τόσο επίνομα...Την αξιοποιεί επαναλαμβάνοντάς τη πολλές φορές, αφήνοντας την ορχήστρα να ανεβαίνει, κλιμαμώνοντάς τη.
Το ταμπούρο εισάγει το μοτίβο σε ρυθμό μπολέρο, που ενισχύεται από τις βιόλες και τα βιολοντσέλα. Η μουσική ατμόσφαιρα σκιαγραφείται αισθησιακή και το ήρεμο, απαλά λικνιστικό θέμα αναδεικνύεται άκρως ερωτικό. Ακούγεται ξανά και ξανά, ιδρώνει αισθήσεις, καθώς η ηχοχρωματική μεταβολή του οδηγεί σε μια σχεδόν οργασμική κορύφωση.

Κατά δήλωση του Ραβέλ, εμπνεύστηκε τους ρυθμούς του Μπολέρο από το ρυθμικό βόμβο των μηχανών στο μηχανοστάσιο του πατέρα του και ο μελωδικός πυρήνας προέρχεται από νανούρισμα που τού τραγουδούσε η μητέρα του...

Aξίζει να θυμηθούμε πως το "Μπολέρο" -όπως και ο δημιουργός της- ήταν πολύ αγαπημένη σύνθεση του ποιητή μας, Γιώργου Σεφέρη. 
Επίσης, γνωστή είναι και η διαμάχη  για το tempo με τον Αρτούρο Τοσκανίνι: 

Ο Ραβέλ ήθελε ένα συγκεκριμένο τέμπο για το έργο του, το οποίο δεν ακολούθησε ο Αρτούρο Τοσκανίνι όταν κλήθηκε να το διευθύνει με την NBC.
Ο μέγας ιταλός μαέστρος σχεδόν το διπλασίασε σε ταχύτητα, κάτι που εκνεύρισε τον Ραβέλ τόσο, που  αρνήθηκε να σφίξει το χέρι του Τοσκανίνι. Ο δεύτερος του απάντησε πως η μουσική θα ήταν ανούσια αν δεν την εκτελούσε με τον τρόπο του..με τον Ραβελ να απαντά: "Τότε μην την ξαναπαίξετε!"

Θα απολαύσουμε τη χορογραφική προσέγγιση του έργου από τον Μωρίς Μπεζάρ, που θεωρίται η "απόλυτη" χορογραφία. Ο Μπεζάρ τη δημιούργησε  στις Βρυξέλλες το 1961 δίνοντας τον κεντρικό ρόλο της "Μελωδίας" σε μια χορεύτρια και στη συνέχεια σ’ έναν χορευτή. Ο "Ρυθμός" ερμηνεύεται από μια ομάδα χορευτών. (news247)

Στον κεντρικό ρόλο η Mάγια Πλισέτσκαγια.

Maurice Ravel - Maurice Béjart: "Bolero" / Maya Plisetskaya:

 

"Ιεροτελεστία της Άνοιξης: This piece is all about SEX!"

"Το κοινό φώναζε, ούρλιαζε, γιουχάιζε και ποδοκρατούσε. 

Κλωτσούσαν τις ράχες των καθισμάτων και χτυπιούνταν μεταξύ τους. 

Γηραιές Παριζιάνες κυρίες κοπανούσαν φρακοφόνους κυρίους με τις ομπρέλες τους..."

Όλα αυτά συνέβησαν στην πρεμιέρα του μπαλέτου "Η Ιεροτελεστία της Άνοιξης" του γεννημένου σαν σήμερα 17 Ιουνίου 1882, Ιγκόρ Στραβίνσκυ.


Ο Ιγκόρ ήταν ο προτελευταίος γιος του Φιοντόρ Στραβίνσκυ, ενός φημισμένου ρώσου βαρύτονου. Ετσι ο νεαρός είχε μυηθεί στα της μουσικής και των παραστάσεων από νωρίς. Φυσικό ήταν να δείξει ενδιαφέρον για τη μουσική τέχνη, που όμως για να μη χαλάσει το χατίρι στον πατέρα του ξεκίνησε να σπουδάζει νομική. Ταυτόχρονα όμως έπαιρνε μαθήματα ενορχήστρωσης από τον Ρίμσκυ Κόρσακωφ.
Το 1905 παντρεύεται την πρώτη του ξαδέρφη και λίγο αργότερα φεύγουν για το Παρίσι, όπου θα παρουσιαστούν τα μπαλέτα του: "Πουλί της φωτιάς" και "Πετρούσκα", 1910 και 1911, αντίστοιχα με μεγάλη επιτυχία.
Εδω και καιρό όμως ο Στραβίνσκυ δουλεύει στο μυαλό του ένα μπαλέτο με θέμα ένα κορίτσι που χορεύει μέχρι θανάτου. Το αποτέλεσμα θα άλλαζε τη μουσική της Δύσης!

ΙΕΡΟΤΕΛΕΣΤΙΑ της ΑΝΟΙΞΗΣ:

Ο δ/ντης ορχήστρας είπε πως όταν άκουσε την "Ιεροτελεστία" που την έπαιξε στο πιάνο ο συνθέτης ήθελε να ορμήσει έξω από το κτίριο! Ο Ντιάγκιλεφ όμως εντυπωσιάστηκε και μάλιστα μετά την ακρόασή του δήλωσε ότι πρόκειται για την 9η Συμφωνία του 20ου αιώνα!

Τη βραδιά της πρεμιέρας το 1913, η ατμόσφαιρα στο θέατρο ήταν τεταμένη γιατί είχε ακουστεί πως το μπαλέτο ήταν "δύσκολο". Τίποτε όμως δεν είχε προετοιμάσει το κοινό για τις "άγριες, ηχηρές συγχορδίες που επιτέθηκαν στ'αυτιά τους"!...
Κι όταν ο κόσμος άρχισε να ουρλιάζει και να χειρονομεί, ο Στραβίνσκι πήγε στα παρασκήνια και ο δ/ντής θεάτρου βγήκε στη σκηνη να κατευνάσει τους θεατές.. Μάταια...Αναγκάστηκε να επέμβει η αστυνομία..Επρόκειτο για μουσική διασάλευση της δημοσιας τάξης.

Ο Σαιν Σανς αποχώρησε εκνευρισμένος και "διαρρηγνύοντας τα ιμάτιά του"...
Ο Ντεμπισί θεώρησε ότι με το έργο αυτό επεκτάθηκαν τα όρια του επιτρεπτού στο βασίλειο των ήχων.
Αντίθετα, ο Κόπλαντ όταν αργότερα άκουσε το έργο το χαρακτήρισε ως το "μεγαλύτερο ορχηστρικό επίτευγμα του 20ου αιώνα".

Την επόμενη ημέρα, οι εφημερίδες έγραφαν για "παιδαριώδη βαρβαρότητα".
Ο Πουτσίνι, χαρακτήρισε τη χορογραφία "γελοία", τη μουσική "κακόφωνη" και τη σύνθεση "έργο ενός τρελού"!
Για κάποια χρόνια η "Ιεροτελεστία" έμεινε στο περιθώριο και επανήλθε μετά τον Α' Παγκόσμιο πόλεμο και με νέες χορογραφιες(Μασίν, Μπεζάρ, Μακ Μίλαν, Πίνα Μπάους, Γκράχαμ αλλά και η κινηματογραφική άποψη στην "Φαντασία" του Ντίσνεϊ καθώς παλεύουν οι δεινόσαυροι, κάνοντας τον Στραβίνσκυ να πει πως "τη μουσική του την καταλαβαίνουν καλύτερα τα ζώα και τα παιδιά"!

Ο συνθέτης γράφει στα "Xρονικά από τη ζωή" του για την "Ιεροτελεστία":

"Είδα στη φαντασία μου ένα θέαμα σαν μια μεγάλη παγανιστική ιεροτελεστία: 

γέροι σοφοί καθισμένοι σε κύκλο να παρακολουθούν τον επιθανάτιο χορό μιας νεαρής, 

την οποία θυσιάζουν για να κερδίσουν την εύνοια του θεού της Άνοιξης".

Στην ορχηστρική του εκδοχή το έργο γνώρισε μεγάλη διάδοση και σήμερα είναι ένα από τα πιο πολυηχογραφημένα στην ιστορία της μουσικής, ενώ έχει σταθερή θέση στο ρεπερτόριο των συμφωνικών ορχηστρών.

H Ιεροτελεστία της Άνοιξης αποτελείται από δύο μέρη:

1. L'adoration de la Terre - Η Λατρεία της Γης
2. Le Sacrifice - Η Θυσία

Το μουσικό ύφος του έργου χαρακτηρίζεται από τη βιαιότητα της έκφρασης, τους έντονους ρυθμούς, τις διάφωνες αρμονικές σχέσεις και την τολμηρή ενορχήστρωση με τις υπερβολικές αντιθέσεις των ηχοχρωμάτων. Εντοπίζονται αρκετές λαϊκές μελωδίες που σχετίζονται με παλιές παγανιστικές τελετουργίες σχετικές με την άνοιξη, με χαρακτηριστικότερη εκείνη της εισαγωγής του πρώτου μέρους, παιγμένη από το φαγκότο και βασισμένη σε ένα παραδοσιακό τραγούδι της Λιθουανίας.


ΓΚΛΕΝ ΓΚΟΥΛΝΤ για ΣΤΡΑΒΙΝΣΚΥ:

Ο αιρετικός Γκουλντ δεν ελκύονταν ιδιαίτερα από τη σύνθεση του Στραβίνσκυ, και μάλιστα το θεωρούσε ιδιαίτερα "προσβλητικό" έργο. Όμως, θα γράψει στο βιβλίο του "Σκέψεις για τη μουσική":

"Ο Στραβίνσκυ ξεκίνησε να συνθέτει χρησιμοποιώντας τη συμφωνική γλώσσα
του δασκάλου του Κόρσακωφ και του Σκριάμπιν.
Σε ελάχιστα χρόνια εγκατέλειψε το αισθησιακό λεξιλόγιο που χρησιμοποίησε στο "Πουλί της φωτιάς" για να στραφεί στις λιτές, λακωνικές, δηκτικές, σαρκαστικές εκκρίσεις της "Ιεροτελεστίας".
Εργο, που θεωρώ σημαντικό μόνο με την έννοια ότι λειτούργησε σαν είδος θεραπείας για την εμπύρετη υστερορομαντική κουλτούρα της εποχής που γράφτηκε.

Aν και αμφιλεγόμενο αρχικά, η "Ιεροτελεστία" είναι έργο που οι καινοτομίες του, ρυθμικές, αρμονικές, ενορχηστρωτικές, έμελλε να αλλάξουν τη δυτική μουσική, να ταρακουνήσουν συθέμελα τον χώρο της τέχνης...
Παρακολουθούμε την εισαγωγή και βλέπουμε τη εκπληκτικά μοναδική χορογραφία της Πίνα Μπάους:

Stravinsky- Rite of Spring "Opening"

Παρακάτω βλέπουμε το μπαλέτο, σε χορογραφία Μωρίς Μπεζάρ.
Πρόκειται για το κατεξοχήν εμβληματικό τμήμα του έργου, όπου η ρυθμική αγωγή παίζει καθοριστικό ρόλο. Ο συνθέτης αναδεικνύει το ρυθμό και την πρωτόγονη δύναμή του, βάζοντάς τον πάνω από την αρμονία. Είναι αυτός που καθοδηγεί τη μουσική. Συνεχείς και απότομες οι αλλαγές των μετρικών ενδείξεων, με άνιση διάρκεια των μέτρων, πράγμα αδιανόητο για κείνη την εποχή.
Η άνοιξη-γυναίκα και η διαμάχη ανάμεσα στα δυο φύλα τονίζεται σε αυτή τη χορογραφία, όπου κίνηση, βηματισμοί, σωματική στάση και σχήμα, εμπνέονται από τον πρωτογονισμό, το αρχέγονο και το απολίτιστο...

Τέλος, ακούμε τη σύνθεση ολοκληρωμένη με τον Λέοναρντ Μπερνστάιν στο πόντιουμ. Εστιάστε στην εκφραστικότητα του μαέστρου...Προσπαθεί με κάθε μέσο να μεταδώσει στους εκτελεστές την ατμόσφαιρα των πρωτόγονων ενστίκτων, της ζωικής δύναμης και  της εξωτικής μαγείας....Την ατμόσφαιρα ενός απαράμιλλου ερωτισμού...
Λέγεται πως ο μαέστρος κατά τη διάρκεια της πρόβας απευθυνόμενος στους μουσικούς της ορχήστρας είπε : "Don't you get it? This piece is all about SEX!" 

Stravinsky : "The Rite of Spring" / Leonard Bernstein

Εlisabeth Lunday: "Η μυστική ζωή των μεγάλων μουσουργών"
Paul Landormy: "Ιστορία της Μουσικής, τόμος Β' "
Stravinsky: "Chroniques de ma vie"
peopleandideas.gr
Γκλεν Γκουλντ: "Σκέψεις για τη Μουσική"
sansimera.gr
https://www.npr.org/templates/story/story.php…