Ο Ντεμπισί, η βεντάλια και η αφιέρωση...

Ο Ντεμπισί παίζει πιάνο με ακροατές τις οικογένειες Lerolle και Chausson
(Η Υβόν Λερόλ είναι η πρώτη αριστερά δίπλα στη μητέρα της)(Η λήψη της φωτογραφίας έγινε το 1893)

"Η μουσική που θέλω πρέπει να είναι αρκετά εύπλαστη για να προσαρμοστεί
στις λυρικές συλλογές της ψυχής και στη φαντασία των ονείρων"

(Claude Debussy)

Σήμερα συμπληρώνονται 157 χρόνια από τη γέννηση του ιμπρεσιονιστή Κλωντ Ντεμπισί (22 Αυγούστου 1862), χαρακτηρισμός, τον οποίον δεν ενστερνιζόταν ο γάλλος συνθέτης...Όμως αποδόθηκε από τους μελετητές, καθώς κατέληξαν πως οι ηχητικές "σκιάσεις" στα έργα του, η αρμονική "θολότητα", όπως και απροσδιόριστες εκφραστικές συνηχήσεις, που προκαλούν την μη σχηματοποιημένη ονειρική ατμόσφαιρα, στόχευαν στην πρόκληση συνειρμικών "ειδικών φωτισμών και εντυπώσεων"...

Ένας άλλος χαρακτηρισμός που συνόδευε πάντα τον Ντεμπισί, ήταν εκείνος του "επαναστάτη"!
Μια "ρετσινιά"-ας πούμε- της εποχής του,  που τού κολλήθηκε για τις πρωτοποριακές ιδέες του, τις αντιδράσεις και τη μη πειθαρχία του στους κανόνες των Ωδείων. Συμπεριφορά, που ενώ από κάποιους ενθαρρύνθηκε, ήταν κι αρκετοί εκείνοι που είδαν τις επαναστατικές ιδέες του ως αναίδεια και αυθάδεια έναντι στην τέχνη, γεγονός που τού στέρησε βραβεία και διακρίσεις.

"Yvonne et Christine Lerolle au piano", Renoir

Το ύφος και η καλλιτεχνική αύρα του Ντεμπισί διαμορφώθηκε δίπλα σε μια πληθώρα πρωτοπόρων καλλιτεχνών, ποιητών, λογοτεχνών, ζωγράφων και μουσικών, τους οποίους συναντούσε στα γαλλικά σαλόνια που σύχναζε.
Από τα περιφημότερα Παρισινά σαλόνια της εποχής του ήταν εκείνο του ζωγράφου, συλλέκτη και πάτρονα, Henry Lerolle.
Η αδερφή της συζύγου του Λερόλ είχε παντρευτεί το συνθέτη, Ernest Chausson και το σπίτι του συχνά ήταν  τόπος συνάντησης  καλλιτεχνών της πόλης, ανάμεσά τους αρχικά οι ζωγράφοι Ρενουάρ και Ντεγκά(έχουν και οι δυο απεικονίσει μέλη της οικογένειας Λερόλ), κι αργότερα οι μουσικοί: Β. ντ' Εντί, Πωλ Ντυκά, Ντεμπισί...

Tο ζεύγος είχε δυο κόρες, την Υβόν και την Κριστίν.
Ο Ντεμπισί συχνά έκανε παρέα με τη μεγαλύτερη Υβόν, που σπούδαζε πιάνο και τραγούδι. Μαζί έπαιζαν και συνθέσεις a 4 mains.
Στην Υβόν αφιέρωσε και την πιανιστική σουίτα του: "Pour le piano", αναθεωρημένη αργότερα ως "Images oubliées".

(από: damienlibert.com)

Η περίτεχνη βεντάλια της παραπάνω φωτογραφίας είναι φτιαγμένη και διακοσμημένη σύμφωνα με την παραδοσιακή γιαπωνέζικη τέχνη, που τόσο θαύμαζε ο Ντεμπισί.

Ενας τρόπος να αντιμετωπιστεί το ζεστό και συγχρόνως υγρό ιαπωνικό καλοκαίρι ήταν και η βεντάλια, απαραίτητο αξεσουάρ τους φλογερούς μήνες του θέρους.
Η συγκεκριμένη είναι τύπου "σένσου" και υποστηρίζεται πως  προήλθε από την παρατήρηση των φτερών της νυχτερίδας. Φτιαγμένες από ένα κλαδί μπαμπού, κομμένο σε λεπτές λωρίδες, που μετά απλώνονται σε ακτίνες.Πάνω τους  κολλάται χαρτί και από τις δυό πλευρές, έτσι που οι λωρίδες να εμφανίζονται στην επιφάνεια σαν ραχοκοκκαλιά της βεντάλιας.
Το χαρτί διακοσμείται με διάφορα σχέδια, άνθη, τοπία κλπ, ή όπως εδώ στη βεντάκια με την αφιέρωση του Ντεμπισί με χρυσοκίτρινα λουλούδια, φύλλα πλατάνου και πουλιά.

Δεν γνωρίζουμε αν η βεντάλια ανήκε εξαρχής στην δεσποσύνη Υβόν Λερόλ ή στον Ντεμπισί. Πάντως στην μια άκρη της  υπάρχει  χειρόγραφη αυτόγραφη παρτιτούρα του συνθέτη από τη μοναδική του όπερα: "Πελλέας και Μελισάνθη".

Γράφει συγκεκριμένα:

"Pelleas & Mellisande, Αct ΙΙ, scene 3, μπροστά στον πύργο (όπου μπαίνουν η Ζενεβιέβη με την Μελισάνθη, η Μελισάνθη με μια αγκαλιά λουλούδια).

Στο πίσω μέρος, ο συνθέτης υπογράφει την αφιέρωση:

"στη δεσποινίδα Yvonne Lerolle, ενθύμιο της μικρής αδελφής της, Μελισάνθης"
Κλοντ Ντεμπισί, Φεβρουάριος ’94"


Η βεντάλια, όπως πληροφορούμαστε, πωλήθηκε σε δημοπρασία 8.500 ευρώ.



Μάλλον από τυπογραφικό λάθος ο Οίκος Δημοπρασιών στο ενημερωτικό φυλλάδιο αναφέρεται στην 3η Σκηνή της 2ης Πράξης της όπερας "Πελλέας και Μελλισάνθη", ενώ η περιγραφή του Ντεμπισί ("μπροστά στον πύργο - όπου μπαίνουν η Ζενεβιέβη με την Μελισάνθη, η Μελισάνθη με μια αγκαλιά λουλούδια"), δηλώνει ξεκάθαρα πως η σκηνή είναι η 3η της 1ης Πράξης, την οποία θα ακούσουμε και θα δούμε:

Debussy: "Pelleas et Melisande" / Pierre Boulez

"SCENE 3, Devant le château-Entrent Geneviève et Mélisande"

Melisande:

"Il fait sombre dans les jardins.

Et quelles forêts, quelles forêts tout autour des palais..."

H ΣΚΗΝΗ στο 22:00:

Πληροφοριακά να αναφέρουμε πως η όπερα "Πελλέας και Μελισσάνθη" είναι έργο που κάλλιστα μπορεί να θεωρηθεί πρόδρομος της ατονικότητας.

Η πρεμιέρα υπήρξε επεισοδιακή, η όπερα θεωρήθηκε σκανδαλώδης, οι Βαγκνεριστές προτιμούσαν διαφορετική αισθητική όψη και ο Μαίτερλινκ, στο θεατρικό κείμενο του οποίου στηρίχτηκε το λιμπρέτο, θύμωσε, επειδή ο συνθέτης δεν έδωσε το ρόλο στην σοπράνο σύζυγό του.

Ο αδυσώπητος αντίπαλος του Ντεμπισί,  Σαιν-Σανς κατακρεούργησε την όπερα, αντίθετα με τον Ρομαίν Ρολάν που την χαρακτήρισε σαν  "μία από τις τρεις, τέσσερις φωτεινές ημέρες στην ιστορία της λυρικής σκηνής"...

Στόχος του συνθέτη δεν είναι η δράση, αλλά να δημιουργήσει ατμόσφαιρα, κάτι που επιτυγχάνει με την πολύπλοκη ενορχήστρωσή του.Ο Ντεμπισί εκμεταλλεύεται με μαεστρία το κείμενο του Μαίτερλινκ, η γλώσσα του οποίου κυλά υποβλητικά, υπαινικτικά, υπακούοντας σ’ ένα όραμα που αναδύεται με λέξεις και σιωπές.

Περισσότερα για την όπερα μπορείτε να διαβάσετε σε παλαιότερο κείμενό μου εδώ.

Σαίξπηρ - Προκόφιεφ: Ρωμαίος και Ιουλιέττα

[Αυτή την ανοιξιάτικη μέρα του 1891 γεννήθηκε ο ρώσος συνθέτης…
Την ίδια μέρα του 1564 είχε αφήσει την τελευταία του πνοή ο άγγλος δραματουργός…]

ROMEO and JULIET

ΡΩΜΑΙΟΣ

Σκηνή του Μπαλκονιού-Ρωμαίος και Ιουλιέττα»,
Ford Madox Brown/Delaware Art Museum

Όποιος δεν έπαθε πληγήν, γελά τον πληγωμένον!

(Η Ιουλιέτα φαίνεται εις το παράθυρόν της).

Αγάλια! 'ς το παράθυρον τι φως εκεί προβάλλει;
Ανατολή επρόβαλε, κ’ η Ιουλιέτα ήλιος!
Ήλιε γλυκέ, ανάτειλε και σβύσε την Σελήνην.
Ιδέ την απ' την ζήλειάν της αχνίζει και θαμπόνει,
διότι συ την ξεπερνάς 'ς την δόξαν και 'ς τα κάλλη.
[..]
ΙΟΥΛΙΕΤΑ
Αχ

ΡΩΜΑΙΟΣ
Ομιλεί. — Ομίλει,
ομίλει, άγγελε λαμπρέ! — Μου έλαμψες ‘ς το σκότος

ΙΟΥΛΙΕΤΑ
Ρωμαίε, ω Ρωμαίε! Αχ! τι λέγεσαι Ρωμαίος;
Αρνήσου τον πατέρα σου, παραίτα τ' όνομά σου,
ή αν δεν θέλης, μοναχά πως μ' αγαπάς ορκίσου
και έπαυσα να λέγομαι του Καπουλέτου κόρη

ΡΩΜΑΙΟΣ
Ν' ακούσω κι’ άλλα; ή αυτά με φθάνουν;

ΙΟΥΛΙΕΤΑ
Τ' όνομά σου
είναι ο μόνος μου εχθρός. Μοντέκης αν δεν ήσουν…
ΡΩΜΑΙΟΣ
Δεν' ξεύρω με τι όνομα να σου ειπώ ποιος είμαι·
το όνομα μου το μισώ, ω δέσποινα γλυκειά μου,
διότι το εχθρεύεσαι. Γραμμένον αν το είχα,
θα το εξέσχιζα εδώ.
ΙΟΥΛΙΕΤΑ
Και ποιος σ' ωδήγησεν εδώ τον δρόμον σου να εύρης;

ΡΩΜΑΙΟΣ
Ο Έρως, που μου έδειξε τον τρόπον να τον μάθω·
εκείνος έβαλε τον νουν, κ' έβαλα 'γώ τα μάτια.
Δεν είμ' εγώ θαλασσινός, αλλά και εις την άκρην
του κόσμου αν ευρίσκεσο, — και έως τ' ακρογιάλι
που βρέχει του ωκεανού το τελευταίον κύμα
δι’ ένα τέτοιον θησαυρόν τολμούσα ν' αρμενίσω...

(Απόσπασμα από το «Ρωμαίος και Ιουλιέττα» του Σαίξπηρ και την περίφημη «Σκηνή του Μπαλκονιού»)



Πρόκειται φυσικά για ένα κορυφαίο έργο του παγκόσμιου ρεπερτορίου! Η πιο διάσημη ερωτική ιστορία όλων των εποχών είναι αυτή που πλάθει ο άγγλος δραματουργός, Ουίλλιαμ Σαίξπηρ!
Εχει την τρυφερότητα της αγνής πρώτης αγάπης και συγκινεί κάθε ευαίσθητη ψυχή με την τραγική κατάληξη.

Ο Σεργκέι Προκόφιεφ συνέθεσε το μπαλέτο μετά από παραγγελία των Κίρωφ το 1935. Παραγγελία- ευκαιρία για κείνον, αλλά και πρόκληση, καθώς από καιρό επιθυμούσε να αναμετρηθεί με την συνθετική αποτύπωση ενός τραγικού έρωτα, έχοντας κατά νου το Βαγκνερικό "Τριστάνος και Ιζόλδη" και το "Πελλέας και Μελισσάνθη" του Ντεμπισί.

Είχε όμως, προβληματίσει τους συντελεστές, αλλά και την ηγεσία των Σοβιετικών η απόφασή του να δώσει αίσιο τέλος στην ιστορία των εραστών.
Έτσι, η πρεμιέρα άργησε....

Το μπαλέτο παρουσιάστηκε το 1938 στην τότε Τσεχοσλοβακία, που όμως δεν παρακολούθησε ο Προκόφιεφ, καθώς δεν τού επιτρεπόταν η έξοδος από τη χώρα.

Η έμπνευση που αντλεί ο ρώσος συνθέτης από το Σαιξπηρικό αριστούργημα οδηγεί σ' ένα μπαλέτο με κλασική πνοή κι έντονης δραματικότητας!
Xαρακτηριστικό στην ορχήστρα που συνοδεύει το μπαλέτο είναι η χρήση του σαξοφώνου. Ο Προκόφιεφ επιθυμούσε τη δημιουργία της ιδιαίτερης ατμόσφαιρας, που επιτυχάνεται με το λαμπρό ηχόχρωμα του νέου οργάνου.

Στη συνέχεια γράφτηκαν τρεις σουίτες μπαλέτου από τον συνθετη, καθώς και πιανιστικές εκδοχές της σύνθεσης.

Prokofiev: Romeo and Juliet- «Balcony Scene»/R.Nureyev –M. Fonteyn:

Στο φινάλε, ο Προκόφιεφ στήνει τη σκηνή όπου ο Ρωμαίος θέλει να μαχαιρωθεί, όταν βλέπει τη νεκρή αγαπημένη του. Στην προσπάθεια του φίλου του να τον συγκρατήσει από το εγχείρημα, ξεκινά μια πάλη μεταξύ τους, κατά τη διάρκεια της οποίας κι αφού έχει παρέλθει η επιρροή από το υπνωτικό φίτρο που είχε πιει, η Ιουλιέττα ξυπνά...
Η σκηνή γεμίζει με χαρούμενους ανθρώπους, που παρακολουθούντον χορό του ζευγαριού... Τα συναισθηματα κορυφώνονται με τη δυναμική της μουσικής, που ολοένα γίνεται εντονότερη, καθώς οι τρισευτυχισμένοι εραστές αποχωρούν  από τη σκηνή χορεύοντας εν μέσω αποθεωτικών τυμπανισμών.

Όμως - όπως είπαμε- αυτή η διαφοροποιημένη από το Σαιξπηρικό κείμενο, εκδοχή, δεν άρεσε στους Σοβιετικούς. Έτσι, το μπαλέτο αναθεωρείται και το τέλος ξαναγράφηκε για να είναι τραγικό. Με αυτό τον τρόπο παρουσιάζεται σήμερα..

Prokofiev: "Romeo and Juliet, final scene":

Τα μέρη που αποκόπηκαν, χρησιμοποιήθηκαν από τον Προκόφιεφ σε άλλα έργα του. Όπως παραδείγματος χάριν στο Σκέρτσο της Πέμπτης Συμφωνίας του:

 Νομίζω, οι φιλόμουσοι και λάτρεις του μπαλέτου αυτού, δεν θα συγχωρούσατε την μη αναφορά μου στο εξαίρετο μέρος του "Χορού των Ιπποτών", μια κορυφαία "μουσική εικόνα" του καρναβαλικού χορού, βασισμένη σε ρυθμικότατα μοτίβα, κομψά και ντελικάτα μεν, δυσοίωνα δε, που προκαλούν αγωνία και εσωτερική αναταραχή για την εξέλιξη...
O Προκόφιεφ με τις ευρηματικές αρμονικές αναπτύξεις των θεμάτων δημιουργεί μια σκοτεινή, μυστηριώδη ατμόσφαιρα...

Prokofiev: "Romeo and Juliet - Dance of the Knights":

Για την πιανιστική εκδοχή της σύνθεσης, ο Προκόφιεφ επέλεξε δέκα θέματα του μπαλέτου, τα οποία τιτλοφόρησε: "Δέκα κομμάτια για πιάνο, Op. 75", απ' όπου θα ακούσουμε το  παραπάνω "Χορός των Ιπποτών ή Montagues and Capulets", Ν. 6 στην κατάταξη δια χειρός Γεβγιένι Κίσσιν, (πατήστε εδώ) 
και το Ν.10.:"Οι παρθένες με τα κρίνα", που αντικατοπτρίζει τον ελεγειακό χορό των νεαρών κοριτσιών δίπλα στην Ιουλιέττα που κείτεται στο νεκροκρέβατό της...

Ο κορυφαίος Σαίξπηρ αναφέρεται στο επεισόδιο στην 4η Πράξη της 5ης Σκηνής του δράματός του:


ΣΚΗΝΗ V, Πράξη IV:

Στον κοιτώνα  της Ιουλιέτας, η οποια βρίσκεται -υποτιθεται- νεκρή στο κρεβάτι της.
Εισέρχεται η παραμάνα της.

John Opie: "Juliet  in deathbed-Act IV, Scene V)

ΠΑΡΑΜΑΝΑ:
[...]
Κυρία! Ιουλιέτα μου!... Αλλοίμονον! Βοήθεια!
Βοήθεια! Η κυρία μου απέθανε! Βοήθεια!
Ώρα κακή! τι ήθελα να γεννηθώ η μαύρη!
Λίγον ρακί! - Αυθέντα μου, κυρία μου, βοήθεια!
Ημέρα ωργισμένη!

(Εισέρχεται η Μάνα της Ιουλιέτας).

ΚΑΠΟΥΛΕΤΑΙΝΑ
Τι έπαθες;

ΠΑΡΑΜΑΝΑ
Κύτταξ' εκεί! Δυστυχισμένη 'μέρα!

ΚΑΠΟΥΛΕΤΑΙΝΑ
Αλλοίμονον, αλλοίμονον! Παιδάκι μου, ζωή μου!
Ω! Αναστήσου, ή κ' εγώ μαζή σου θ' αποθάνω.
Βοήθεια! Βοήθεια! Ω! φώναξε να έλθουν.

(Εισέρχεται ο πατέρας)
[...]

ΚΑΠΟΥΛΕΤΟΣ
Να την ιδώ... Τελειωμένη· κρύα·
το αίμα εσταμάτησε· εβάρυναν τα μέλη·
απεχαιρέτησ' η ζωή τα χείλη της προ ώρας·
ο Θάνατος απλώθηκεν επάνω ‘ς το κορμί της,
 'σαν παγωνιά παράκαιρη εις δροσερόν λουλούδι.

ΠΑΡΑΜΑΝΑ
Ώρα κακή μας 'πλάκωσε!

ΚΑΠΟΥΛΕΤΑΙΝΑ
 Ω συμφορά και πίκρα!

ΚΑΠΟΥΛΕΤΟΣ
Ο Χάρος που την ήρπασε να την μοιρολογήσω,
μου έδεσε την γλώσσαν μου και φράζει την φωνήν μου...

Μπορείτε να δείτε την μπαλετική σκηνή εδώ.

Αναζητείστε και άλλες μεταγραφές για συνδυασμούς οργάνων( βιολί - πιάνο,... πιάνο - τσέλο, κλπ)