Alfred Schnittke: "A Paganini for solo violin"

"Πορτρέτο Σνίτκε", Reginald Gray(1972)

Ένας από τους σημαντικότερους συνθέτες του 20ου αιώνα, γεννήθηκε σαν σήμερα, 24 Νοεμβρίου 1934. Ο Άλφρεντ Σνίτκε, με βαθιά επιρροή στην αβάντ γκαρντ αλλά και στη μουσική δωματίου, αφιέρωσε τη ζωή του στην προσπάθεια "να ενοποιήσει τη σοβαρή με την ελαφριά μουσική, ακόμη και αν χρειαστεί να σπάσει τον λαιμό του σε αυτή την απόπειρα".

Ανέπτυξε ένα προσωπικό ύφος που χαρακτηρίστηκε "πολυστιλιστικό", επέδρασε στο έργο του Σοστακόβιτς, συνέθεσε συμφωνίες, μουσική δωματίου, αλλά και κινηματογραφικά soundtracks. 

Σοβιετικός πολίτης γερμανικής καταγωγής, ο Alfred Schnittke, στην πατρίδα του κατηγορήθηκε για "μοντερνισμό" στον τρόπο γραφής του και υπέστη περιορισμούς και απαγορεύσεις, ενώ στην Ευρώπη και την Αμερική τα έργα του παίζονταν αποσπώντας ενθουσιώδη υποδοχή από το κοινό και διθυραμβικές κριτικές.

Η πολυστιλιστική και πολυρυθμική μουσική του είναι βαθιά ειλικρινής και δεν διστάζει να αγγίξει και να εμπλακεί με τα σκοτεινά και αγκάθινα συναισθήματα του πόνου και της απόγνωσης, αλλά και την ήρεμη θλίψη που κάποιες φορές οδηγεί στο κενό. Μέσα από τους ήχους του εκφράζονται οι υπαρξιακές αγωνίες του ανθρώπου, κατά στιγμές ωστόσο ανατρέπει αυτές τις αγωνίες με ήχους παιδικής αθωότητας, τρυφερότητας, φωτεινότητας, χιούμορ αλλά και ακινησίας.

Σήμερα, ημέρα των γενεθλίων του προτείνω να ακούσουμε τη σύνθεση του για σόλο βιολί : "Α Paganini". 

Eίναι σύνθεση του 1982 και η συμβολική αφιέρωση δηλώνει  την υφολογική αφετηρία, από την οποία αντλούνται τόσο εκτελεστικές τεχνικές όσο και μουσικά παραθέματα.  Βασίζεται χαλαρά στο γνωστό θέμα από το "Caprice Op. 1, No. 24 του Παγκανίνι".

Ι. Στην πρώτη ενότητα "Andante" γίνονται πειραματισμοί με μικροδιαστήματα πάνω από κρατημένους φθόγγους και τρίλλιες, ενώ προοδευτικά η ρυθμική κίνηση πυκνώνει καταλήγοντας σε μιαν υψηλή επίδειξη δεξιοτεχνίας. Στο σημείο αυτό κάνει την εμφάνισή της η "Cadenza I", στην οποία “σπαράγματα” από καπρίτσια του Paganini διακόπτονται από βίαιες συγχορδίες. 

ΙΙ. Η ακόλουθη δεύτερη βασική ενότητα "Andante" του κομματιού παρουσιάζει παρόμοια επιταχυνόμενη ρυθμική εξέλιξη με την πρώτη αλλά και επιπρόσθετες – χαρακτηριστικές της τεχνοτροπίας του Paganini – βιολιστικές τεχνικές· ως συνέχεια και κορύφωσή της, εξ άλλου, ακολουθεί η σύντομη "Cadenza II", όπου ο ήχος του βιολιού μετατοπίζεται πλέον προς την ύψιστη ηχητική περιοχή του και τελικά εξαφανίζεται στο άπειρο! 

ΙΙΙ. Το κομμάτι του Schnittke ολοκληρώνεται κυκλικά, με μιαν υπόμνηση της "στοχαστικής"  έναρξής του (που εμφανίζεται ωστόσο αποδεσμευμένη από το "ενεργητικό" στοιχείο της τρίλλιας), ενώ σε μιαν ύστατη καταληκτική χειρονομία η βαθύτερη χορδή του βιολιού ξεκουρδίζεται και ο ήχος σβήνει.

Alfred Schnittke - A Paganini for violin solo:

Πηγές: dimitria.thessaloniki.gr, stellasview.gr, users.uoa.gr- Ι.Φούλιας

Ναγκασάκι, ο 2ος πυρηνικός όλεθρος...

Τρεις μέρες  μετά τη ρίψη της ατομικής βόμβας στη Χιροσίμα, σειρά είχε το Ναγκασάκι...
Το ημερολόγιο έγραφε 9 Αυγούστου 1945...                                                                                             

"Ναγκασάκι"

Ω Τσάρλι! Τραβήξου απ' τον ήλιο

Σαν σήμερα ρίξαν την ατομική

Σήμερα στα λιμάνια

Οι σωματέμποροι κι οι πορτοφολάδες

Θα μπορούν να περηφανεύονται

που δεν γίναν επιστήμονες

Ω Τσάρλι! Τραβήξου απ' τον ήλιο

Σαν σήμερα ρίξαν την ατομική

Σήμερα θα μπορούσε

μια πόρνη να λέει στην προσευχή της

Ω Θεέ σ' ευχαριστώ

που δεν γέννησα.

(Φώτης Αγγουλές)

***

Το οδυνηρό θέμα του βομβαρδισμού της ιαπωνικής πόλης γίνεται ορατόριο από τον Άφρεντ Σνίτκε με τίτλο: "Ναγκασάκι". 

Το συνέθεσε  25χρονος  για τις διπλωματικές εξετάσεις του από το Ωδείο της Μόσχας.

Το ορατόριο για μέτζο, μικτή χορωδία και ορχήστρα αναπτύσσεται σε 5 μέρη, με το λιμπρέτο να βασίζεται σε ποιητικά κείμενα του Βλαντιμίρ Σοφράνοφ και άλλων:

1. Ναγκασάκι, πόλη της θλίψης(0:00)

2. Πρωινό(7:56)

3. Ο βομβαρδισμός εκείνη τη μοιραία μέρα:(12:36)

"On that tragic day,

when the bomb fell ringing to the earth.

Neither from combat,

nor from a [conventional] attack,

nor from a fearsome battle,

here thousands fell in horrible torment"

4. Στα ερείπια (20:40)

5. Ο ήλιος της Ειρήνης(25:57)
(στο μέρος αυτό, στο ποίημα του Σοφράνοφ, ο Σνίτκε προσθέτει και δικούς του στίχους)

Ο Σνίτκε μουσικά κινείται ανάμεσα στους Μάλερ και Σοστακόβιτς, και με την προσέγγισή του εντείνει τις αντιθέσεις, εκφράζοντας τη διφορούμενη πλευρά της μουσικής τους. Στοχεύει να ξεφύγει από τα υφολογικά δεσμά της σοβιετικής πολιτιστικής πολιτικής. Έτσι, απορρίπτεται με αιτιολογικό τον "μοντερνιστικό" χαρακτήρα της σύνθεσης.
Τροποποιεί το τρίτο μέρος, που απεικονίζει την πυρηνική έκρηξη, καθώς κατηγορήθηκε πως παρέκλινε των μουσικών αρχών που είχε διδαχτεί. Επίσης, φαίνεται να ενόχλησε η απόφασή του να προσθέσει μεταφράσεις ποιημάτων Γιαπωνέζων καλλιτεχνών(Toson Shimazaki και Eisaku Yoneda).

Πρόκειται για ένα σπαρακτικό ορατόριο, όπου εκφράζεται η οδύνη και η θλίψη για το αποτρόπαιο γεγονός, που ο ίδιος ο συνθέτης το χαρακτήρισε ως "απόλυτα ειλικρινές έργο".

Τελικά, αποφοιτά μετά από μεσολάβηση του Σοστακόβιτς, ο οποίος υπερασπίστηκε τη μουσική του έμπνευση. Το ορατόριο ηχογραφήθηκε από την Σοβιετική Ραδιοφωνία. Η κριτική όμως από την Ένωση Σοβιετικών Συνθετών, φάνταζε ακόμη βαριά, ώστε δεν παίχτηκε δημόσια μέχρι το 2006....Εκτελέστηκε στην αρχική του μορφή εκείνη τη χρονιά, όμως ο συνθέτης δεν ήταν παρών να το ακούσει...Είχε πεθάνει οκτώ χρόνια νωρίτερα.

Alfred Schnittke: "Nagasaki, op. 19":

Το πυρηνικό "μανιτάρι", που σχηματίστηκε από την έκρηξη στο Ναγκασάκι είχε ύψος 18 χιλιόμετρα.
Ο επιστήμονας, που με τις γνώσεις του βοήθησε την κατασκευή των ατομικών βομβών ήταν ο Αϊνστάιν. Θα ομολογήσει πως αυτό υπήρξε "το μεγαλύτερο λάθος της ζωής του".
Μετά την λήξη του πολέμου, επιδόθηκε σε εκστρατεία ώστε να μην χρησιμοποιηθούν ποτέ ξανά ατομικές βόμβες.

Σε μια επιστολή του προς Ιάπωνες μαθητές θα σημειώσει:

"Σε παλιότερες εποχές, τα έθνη ζούσαν με αμοιβαία άγνοια και στην πραγματικότητα το ένα μισούσε ή φοβόταν το άλλο. Το πνεύμα της αδελφικής συνεννόησης μεταξύ τους ας κερδίζει όλο και περισσότερο έδαφος. Με αυτή την πίστη, εγώ, ένας γέρος άνθρωπος, χαιρετώ εσάς, Ιάπωνες μαθητές, από μακριά και ελπίζω πως η γενιά σας κάποτε θα τοποθετήσει τη δική μου στην ντροπή"

Άλμπερτ Αϊνστάιν     

Alfred Schnittke: "Συμφωνία του Φλωριανού"

"Άγιος Φλωριανός", Francesco del Cossa

Τον έριξαν στο Δούναβη αφού πρώτα τού ειχαν δέσει μια πέτρα στο λαιμό. Ετσι τέλειωσε η ζωή του αξιωματούχου του Ρωμαϊκού στρατού, στα χρόνια του Διοκλητιανού, Φλωριανού, επειδή είχε ασπαστεί το Χριστιανισμό.
O Φλωριανός ήταν υπεύθυνος για το Πυροσβεστικό Σώμα, οργάνωσε και εκπαίδευσε μια επίλεκτη στρατιωτική ομάδα με αποκλειστικό καθήκον την καταπολέμηση των πυρκαγιών, γι’αυτό θεωρείται ο "Προστάτης των Πυροσβεστών".
Βασανίστηκε σκληρά για την πίστη του, μαρτύρησε και ανακηρύχτηκε ένας από τους προστάτες Αγίους της Αυστρίας.


Η μνήμη του γιορτάζεται 4 Μαΐου.


Είναι θαμμένος σε μια Αυστριακή πόλη, όπου δεσπόζει ένα από τα παλιότερα μοναστήρια προς τιμήν του, και φέρει φυσικά το όνομά του.

St. Florian Monastery

Το μοναστήρι "St Florian" είναι γνωστό για τη χορωδία αγοριών, ιδρυμένη από το 1070, της οποίας μέλος υπήρξε ο μέγας συνθέτης Άντον Μπρούκνερ, αλλά και για τα παμπάλαια επίσης εκκλησιαστικά του όργανα, που εκτελεστής του μεγαλύτερου υπήρξε πάλι ο ίδιος συνθέτης ως το θάνατό του.
Είναι μάλιστα θαμμένος μέσα στο μοναστικό ναό και κάτω από το όργανο.


Το 1977 τη μονή και τον τάφο του Μπρούκνερ επισκέφτηκε ο Άλφρεντ Σνίτκε.

Ο τάφος του Μπρούκνερ στην κρύπτη
του St. Florian Monastery

Όπως αναφέρει ο βιογράφος του:

"Ήταν η ώρα του δειλινού...Ο Σνίτκε άρχισε να καταλαμβάνεται από μια περίεργη, μυστη-ριώδη αίσθηση...
Οι μοναχοί έψαλαν τη λειτουργία του Εσπερινού...Οι φωνές τους, ένας γλυκός μαγνήτης, τον καλούσαν στο εσωτερικό της μονής..."


Μετά από λίγο διάστημα ο Ρώσος συνθέτης είχε ετοιμάσει τη 2η Συμφωνία του που φέρει τον υπότιτλο "St. Florian", αφού η έμπνευση είχε έρθει μετά την επίσκεψη σε αυτό το Μοναστήρι Αυγουστίνων.

Πρόκειται για μια χορωδιακή συμφωνία γραμμένη για κοντράλτο, τενόρο, μπάσο, κοντρα-τενόρο και ορχήστρα.
Γραμμένη σε έξι κινήσεις, δομημένες σύμφωνα με την τακτική της Θείας Λειτουργίας της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας :

Kyrie
Gloria
Credo
Crucifixus
Sanctus Benedictus
Agnus Dei

Πληθωρικά τα ηχοχρώματα, ο συνθέτης ακολουθεί μια πορεία πάνω στα Γρηγοριανά άσματα, με δραματικές κορυφώσεις, δυναμικές εξάρσεις αλλά και λυρικά επεισόδια κι ενίοτε στοχαστικά, σκοτεινά σημεία, δημιουργώντας ένα μωσαϊκό αντικρουόμενων ηχητικών εικόνων, όπου παρατηρούμε χρήση εκκλησιαστικών καμπανών και τον πρωταγωνιστικό ρόλο να παίζεται από τα ξύλινα πνευστά.
Ο Σνίτκε χτίζει πάνω σε μια γλώσσα, συνδυάζοντας νέες δομικές ιδέες και μουσικά στοιχεία παραμένοντας όμως φυσικός και ομοιογενής.
Καθώς πίστη και θρησκεία αποτελούν την έμπνευσή του, ενσωματώνει με επιτυχία στοιχεία της καθολικής ακολουθίας, του γρηγοριανού μέλους, του λουθηρανικού κοράλ και της εβραϊκής συναγωγής.
Η μονότονη απαγγελτική παράκληση στο αρχικό "Κύριε" και το βαθύτατα εκφραστικό εγκώμιο στο "Gloria", είναι από τα μέρη που ξεχωρίζω...

Schnittke: Symphony No. 2 - "St. Florian":