«Έρωτας, η ελκτική του δύναμη στο μύθο – 8: Αρέθουσα και Αλφειός»

 

"Ο Αλφειός κυνηγά την Αρέθουσα ενώ η Άρτεμη την τυλίγει σε σύννεφο", Carlo Maratta (1655)

Σε αυτή τη σειρά αναρτήσεων κάθε Παρασκευή βράδυ θα αναφερόμαστε συνοπτικά σε δημοφιλή ζευγάρια της μυθολογίας, που ερωτεύτηκαν σφοδρά και σε κάποιες περιπτώσεις καταστροφικά, καθώς η δύναμη του έρωτά τους τέθηκε εκτός ελέγχου. 

Οι προγονοί μας -ως γνωστόν- προσπαθούσαν με κάθε τρόπο να ερμηνεύσουν όσα ανεξήγητα και ακατανόητα συνέβαιναν γύρω τους...Από φυσικά φαινόμενα ως τις ανθρώπινες ιδιότητες και αδυναμίες. Ανάμεσά τους και η αόρατη, κινητήρια δύναμη του έρωτα. Δύναμη που ασκεί τεράστια επιρροή πάνω σε όσους τον βιώνουν κι αποτελεί για κείνους, τουλάχιστον για όσο διάστημα υφίσταται, το βαθύτερο νόημα της ζωής. 

Απόψε, ένας ανεκπλήρωτος έρωτας...

«Αρέθουσα και Αλφειός»

"Aλφειός και Αρέθουσα", Paolo de Matteis

Σύμφωνα με μια εκδοχή τη Μυθολογίας, η Αρέθουσα ήταν μια νύμφη των πηγών και των δασών, ορκισμένη παρθένα και συνοδός της Άρτεμης, κόρη του Νηρέα και της Ωκεανίδας Δωρίδος.

Την πανέμορφη Αρέθουσα  ερωτεύτηκε ο Αλφειός.

Όμως, εκείνη, μη ανταποκρινόμενη στον έρωτά του και προσπαθώντας να ξεφύγει από το κυνήγι του,  ζήτησε βοήθεια από την Άρτεμη, Η θεά την τύλιξε σε σύννεφο και τη μεταμόρφωσε σε γάργαρη πηγή. Ο Δίας που είχε λυπηθεί τον απελπισμένο από την απόρριψη Αλφειό, τον μεταμόρφωσε σε ποτάμι.

Η Άρτεμη έδειξε στην Αρέθουσα υπόγειους δρόμους για να μπορέσει να τού ξεφύγει…

H πηγή της Αρέθουσας στην Ορτυγία

Έτσι η Αρέθουσα διαπέρασε τη μεταξύ Πελοποννήσου και Σικελίας θάλασσα, φθάνοντας στην νήσο Ορτυγία, στις Συρακούσες.
Όμως η αγάπη του Αλφειού, δυνατή και άσβεστη όπως ήταν, βρήκε τρόπο να τη φτάσει. Με την ορμητικότητά του κυριάρχησε στα θαλάσσια ρεύματα της Αδριατικής, καταφέρνοντας να ενώσει τα νερά του για πάντα με κείνα της καλλίροης πηγής της Αρέθουσας.
Μιας πηγής, που περιβάλλεται σήμερα από φοίνικες και παπύρους. Ένα από τα ελάχιστα μέρη της Ευρώπης που φύεται πάπυρος...

Πρόκειται για ένα υπέροχο μύθο, που είχαν επινοήσει οι αρχαίοι ημών πρόγονοι, προκειμένου να ερμηνεύσουν την ένωση των γλυκών νερών των ποταμών με τη θάλασσα...

Η μάγισσα Μουσική μας, εδώ παρούσα φυσικά, αφού από το μύθο εμπνεύστηκε το 1915 το πρώτο μέρος του έργου "Mythes, Op.30-Μύθοι-Τρία ποιήματα για βιολί και πιάνο", ο Karol Szymanowski.

Το έργο είναι τριμερές με τους μύθους του "Νάρκισσου" και του "Πάνα με τις Δρυάδες", να το ολοκληρώνουν.
Σύνθεση ιμπρεσσιονιστικού ύφους, πλούσια ηχοχρωματική παλέτα, ιδιαίτερα εκλεπτυσμένη αρμονία και το αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης μεταξύ πιάνου και βιολιού αποκαλύπτεται μαγικό!
Η μυθολογία δίνει το ερέθισμα για μουσικό προγραμματισμό!
Mαγευτική η εκφραστική φύση του μύθου από τον Σιμανόφσκι, που αριστοτεχνικά τον περιγράφει με λεπτότατες αποχρώσεις και τεράστιο φάσμα λυρισμού, που πολλοί χαρακτήρισαν ως "έκσταση".

"Aρέθουσα και Αλφειός", Lorenzi, Battista di Domenico
MET, NY

Από τα πρώτα κιόλας μέτρα το πιάνο μιμείται τη γάργαρη ροή του νερού, δημιουργώντας το μουσικό υπόβαθρο για μια από τις ωραιότερες μελωδίες του Σιμανόφσκι.

Θεωρείται έργο επαναστατικό, καθως υιοθετεί ένα νέο τρόπο έκφρασης για το βιολί, που έχει και τον πρωταγωνιστικό ρόλο.
Ετσι, επιλέγω να το ακουσουμε με τον θρύλο-ουκρανό Yulian Sitkovetsky.
Ως παιδί υπήρξε φαινόμενο.Ήταν εκείνος που επιλέχθηκε ως το σπουδαιότερο ταλέντο του Ωδείου του Κιέβου προκειμένου να ερμηνεύσει για τον Jacques Thibaud ενώ το 1945 κέρδισε τον διαγωνισμό Νεων Ερμηνευτών Σοβ.Ενωσης στο βιολί, με τους Ρίχτερ και Ροστροπόβιτς να κερδίζουν στο πιάνο και το τσέλο, αντίστοιχα.

Δυο χρόνια αργότερα μοιράστηκε το πρώτο βραβείο στο Φεστιβάλ της Πράγας με τον Leonid Kogan.Θαυμαστές και υποστηρικτές του υπήρξαν οι Yehudi Menuhin και David Oistrakh. Στο πιάνο η σύζυγός του, Bella Davidovich.

Κ. Szymanowski : "Mythes", Op.30 No.1 - La Fontaine d'Arethuse" / Julian Sitkovetsky:

Το κείμενο δημοσιεύτηκε και στην Κοινότητα The Mythologists

Εντουάρντ Σαΐντ: ο σταχαστής με τη βαθιά μουσική κουλτούρα...

Έντουαρντ Σαΐντ - Ντάνιελ Μπάρεμποϊμ

Τον γεννημένο σαν σήμερα, 1η Νοέμβρη 1935, Έντουαρντ Σαΐντ, τον γνωρίζουμε ως  ένα από τους σημαντικότερους διανοούμενους της εποχής μας, κριτικό λογοτεχνίας, και πολιτικό αναλυτή, ειδικό στο Μεσανατολικό πρόβλημα. Αμερικανός υπήκοος, γεννημένος στην Παλαιστίνη, χριστιανός ανάμεσα σε μουσουλμάνους, μπορούμε να καταλάβουμε όσα βίωνε και ήταν καθοριστικά στη διαμόρφωση της σκέψης και της προσωπικότητάς του.

Οι φιλόμουσοι  έχουμε κι έναν παραπάνω λόγο για τη μαζί του γνωριμία, καθώς υπήρξε φίλος και συνεργάτης του Ντάνιελ Μπάρεμποϊμ.
Tούς άρεσε να παίζουν στο πιάνο Σούμπερτ a 4 mains...

Παλαιστίνιος ο ένας, Εβραίος ο άλλος  μοιράστηκαν το πάθος  τους για τη µουσική, την οδύνη τους για τις πληγές-διαφορές των λαών...

Οι δυο τους το 1999 ίδρυσαν την Ορχήστρα του Δυτικού-Ανατολικού Διβανίου, (αποκαλούμενη έτσι από την ποιητική συλλογή του Γκαίτε "West-oestlicher Diwan"), αποτελούμενη από νέους Ισραηλινούς και Άραβες, ένα όραμα του Σαΐντ, που πίστεψε στην αξία της Μουσικής ως  πανανθρώπινο φαινόµενο για τη συναδέλφωση των λαών...
Eπίσης, από κοινού ίδρυσαν την  "Ακαδημία Barenboim - Said"  στο Βερολίνο, όπου υποδέχεται νέους φοιτητές από τον αραβικό κόσμο και το Ισραήλ για να σπουδάσουν μουσική και ανθρωπιστικές σπουδές.

Ο Σαΐντ αγαπούσε πολύ τη λογοτεχνία αλλά και την κλασική μουσική, που άκουγε μετά μανίας από μικρός. Άνθρωπος λοιπόν, με βαθιά μουσική κουλτούρα, γνώστης ιδιαίτερων λεπτομερειών για συνθέτες και έργα, πιανίστας ο ίδιος...

Ένα μικρό απόσπασμα από  το βιβλίο του "Ζωή  εκτός τόπου" θα μοιραστούμε σήμερα, μέρα της γενέθλιας επετείου του, στην ουσία την αυτοβιογραφία του, όπου η μουσική παίζει σε πολλά κεφάλαιά του, πρωταγωνιστικό ρόλο:

"Η μουσική (όταν ήμουν μικρός) ήταν μια δυσάρεστη και βαρετή σειρά από ασκήσεις πιάνου, οι οποίες μέσα από τα βιβλία των Μπουργκμύλερ, Τσέρνι και Ανόν με κρατούσαν δέσμιο ατέλειωτων επαναλήψεων που δεν φαίνονταν να βελτιώνουν ικανοποιητικά τη δεξιοτεχνία μου στο κλαβιέ και αφετέρου εκπληκτικά πλούσιος κόσμος μεγαλόπρεπων ήχων και θεαμάτων.[...] συνδύαζα τις εικόνες τους με φανταστικές σκηνές που δημιουργούσα με τους ήχους από τα χορδίσματα της ορχήστρας πριν από την παράσταση και ήχους που αγάπησα μέσα από ραδιοφωνικές εκπομπές.
[...]
Μού επέτρεπαν να ακούω δύο κι έπειτα τρία ραδιοφωνικά προγράμματα την εβδομάδα...το ένα ήταν οι "Βραδιές στην όπερα" στο BBC κάθε απόγευμα Κυριακής στη 1:15, όπου άκουσα όπερα για πρώτη φορά. Εκστασιάστηκα όταν μετέδωσαν την "Πουλημένη Μνηστή", ενώ προσπαθούσα απεγνωσμένα να φανταστώ τις χαρές ενός τσέχικου γάμου και τί θα μπορούσαν να σημαίνουν τα ακατανόητα λόγια που τόση ευχαρίστηση μού πρόσφεραν μέσα από τα ραδιοκύματα...
[...]
Ο πλέον δελεαστικός, αυτός που παρέμεινε μέγα μυστήριο ήταν ο Βάγκνερ. Ένας εξαιρετικά αινιγματικός δίσκος 78 στροφών που στη μια πλευρά είχε το "Κάλεσμα του Χάγκεν", με έφερε σε επαφή στα δέκα περίπου χρόνια μου με το Der Ring, αλλά δεν μπόρεσα να δω την όπερα μέχρι το 1958 όταν επισκέφτηκα για πρώτη φορά το Μπαϋρόιτ. Το ρόλο του Χάγκεν τραγούδησε ένας ερμηνευτής, που μούγκριζε, βρυχάτο και γρύλιζε με τον αρμόζοντα επιβλητικό τρόπο ήχους που εκπροσωπούσαν έναν ομιχλώδη κόσμο λογχοφόρων αχρείων, τρομερών όρκων και αιμοσταγούς δράσης....

(Εντουάρντ Σαΐντ: " Ζωή εκτός τόπου, εκδ. Μεταίχμιο, μτφ: Ελένη Λούση, σελ. 170-173)

1. Θα ακούσουμε την εισαγωγή από την  όπερα  του Σμέτανα: "Πουλημένη Μνηστή", που θεωρείται το  αριστούργημα του τσέχου συνθέτη. Από πολλούς χαρακτηρίζεται ως ο τσεχικός εθνικός ύμνος. 

Ο Σμέτανα με αφάνταστη μουσική εφευρετικότητα διηγείται τη σπαρταριστή ιστορία, όπου εκτυλίσσεται σε ένα Βοημικό χωριό. Αναφέρεται στη φτωχή Μαρένκα, που πιέζεται από τον πατέρα της να παντρευτεί τον τραυλό αλλά πλούσιο Βάτσεκ, γιο του γαιοκτήμονα της περιοχής. Όμως η κοπέλα είναι ερωτευμένη με έναν νέο άγνωστης καταγωγής, τον Γιένικ, ο οποίος  φαινομενικά ξεπουλάει την αγάπη της έναντι αμοιβής, με μόνο όρο αυτή να παντρευτεί έναν από τους γιους του πλούσιου γαιοκτήμονα. Στο τέλος ο νέος κερδίζει τα χρήματα αλλά και τη νύφη, αφού αποκαλύπτεται ότι ο Γιένικ είναι ο χαμένος γιος .
  
Πρόκειται για όπερα ατμοσφαιρική με αυθεντικά τσεχικά στοιχεία και στην Εισαγωγή ο Σμέτανα μεταφέρει  τη φρεσκάδα, την ορμητικότητα  και το χιουμοριστικό πνεύμα του έργου.

Smetana: "The Bartered Bride", Overture:

2. Ο Σαΐντ αναφέρεται στο "Λυκόφως των Θεών", το τελευταίο μέρος, της τετραλογίας του Ρίχαρντ Βάγκνερ: "Το Δαχτυλίδι των Νιμπελούνγκεν", και το ρόλο του κακού, σκοτεινού και εκδικητικού Χάγκεν, που ανατίθεται σε φωνή μπάσου.
Είναι ο γιος του άπληστου νάνου Άρμπεριχ και σχεδιάζουν να πάρουν πίσω το δακτυλίδι, που χαρίζει, σε όποιον το φοράει, τη δύναμη να κυριαρχήσει πάνω στον κόσμο.
Αποφασισμένος να θανατώσει τον Ζίγκφριντ ανεβαίνει στο βράχο και φυσώντας το κέρατο καλεί στα όπλα...

Wagner: "Götterdämmerung, Act 2 , scene II- Hagen's call"

«Έρωτας, η ελκτική του δύναμη στο μύθο – 7: Πύραμος και Θίσβη»

Pierre Gautherot : "Pyrame et Thisbe"

Οι προγονοί μας -ως γνωστόν- προσπαθούσαν με κάθε τρόπο να ερμηνεύσουν όσα ανεξήγητα και ακατανόητα συνέβαιναν γύρω τους...Από φυσικά φαινόμενα ως τις ανθρώπινες ιδιότητες και αδυναμίες. Ανάμεσά τους και η αόρατη, κινητήρια δύναμη του έρωτα. Δύναμη που ασκεί τεράστια επιρροή πάνω σε όσους τον βιώνουν κι αποτελεί για κείνους, τουλαχιστον για όσο διάστημα υφίσταται, το βαθύτερο νόημα της ζωής. 

Σε αυτή τη σειρά αναρτήσεων κάθε Παρασκευή βράδυ θα αναφερόμαστε συνοπτικά σε δημοφιλή ζευγάρια της μυθολογίας, που ερωτεύτηκαν σφοδρά και σε κάποιες περιπτώσεις καταστροφικά, καθώς η δύναμη του έρωτά τους τέθηκε εκτός ελέγχου. 

Απόψε ένας μύθος για τον έρωτα δυο νέων,που οι κοινωνικές συμβάσεις εμποδίζουν…Μια ιστορία που πάντα συγκινεί… : "Πύραμος και Θίσβη"...

"Στου έρωτα το μαγικό παιχνίδι

Τους εραστές φωτίζει η ομορφιά τους.

Κι ο έρωτας, που λεν τυφλός πως είναι

τη σκοτεινιά της νύχτας προτιμάει.

Έλα γλυκειά μου νύχτα να μου μάθεις

πώς δυο παρθενικά κορμιά θα σμίξουν

μες στη χαρά του έρωτα δοσμένα".

(Απόσπασμα:"Ρωμαίος και Ιουλιέτα" Σαίξπηρ)

Έναν παλιό μύθο,"εκμεταλλεύεται" στο πλάσιμο αυτής της ιστορίας,ο άγγλος δραματουργός,για δύο εραστές με ανάλογο τραγικό τέλος, τον Πύραμο και την Θίσβη.

J.W.Waterhouse : "Thisbe,the Listener"

Λέει λοιπόν ο Οβίδιος στις ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΕΙΣ του :

Ο Πύραμος ήταν το πιο γοητευτικό παλληκάρι απ' όλους τους άνδρες και η Θίσβη η ωραιότερη νέα της Ανατολής. Οι δύο νέοι ζούσαν στη Βαβυλώνα και ήταν γείτονες. Αγαπούσαν τρυφερά ο ένας τον άλλο, αλλά, εμπόδιο στον έρωτα τους στέκονταν οι αντίπαλες οικογένειές τους, που τους απαγόρευαν ακόμη και να βλέπονται.

"Τοίχε ζηλιάρη, τοίχε χωριστή, τι στέκεις στην αγάπη μας εμπόδιο;"

Για να επικοινωνούν, χρησιμοποιούσαν μια χαραμάδα της μεσοτοιχίας, που χώριζε τα σπίτια τους.

Μια φεγγαρόλουστη νυχτιά,αποφάσισαν να ιδωθούν κρυφά έξω από τα τείχη της πόλης,στον τάφο του Νίνου,στην πηγή με τις λευκές μουριές,κάτω από τις βαθιές σκιές . Πρώτη έφτασε η Θίσβη μ'ένα πέπλο να καλύπτει το πρόσωπό της.

Ξαφνικά παρουσιάζεται μια λέαινα στη βρύση...Κι αυτή η λέαινα καθόρισε την τύχη των δύο εραστών:

"Λιοντάρι λεκιασμένο με των βοδιών το αίμα,

το αίμα το νωπό,που άφριζε τριγύρω στη μουσούδα

φάνηκε να τραβάει για την πηγή,

τη δίψα ν' αποθέσει στα νερά της".

Πύραμος και Θίσβη, 
Σπίτι του Λορέιους Τιμπουρτίνους, Πομπηία

Η Θίσβη έντρομη τρέχει να κρυφτεί. Της πέφτει όμως το πέπλο της το οποίο η λέαινα ξεσκίζει καταματώνοντάς το.Σε λίγο φτάνει ο Πύραμος, βλέπει το ματωμένο πέπλο και νομίζει ότι η αγαπημένη του έχει κατασπαραχθεί από το λιοντάρι.

"Ο Πύραμος το γέμισε το σάλι με δάκρυ και φιλί !

...Είχε ζωσμένο πάνω του σπαθί.

Το έμπηξε βαθιά στα σωθικά του,

κι όπως ακόμα έκαιγε η πληγή

το τράβηξε την ώρα του θανάτου"

Μην μπορώντας να ζήσει χωρίς αυτή, τράβηξε το σπαθί του και το κάρφωσε στο πλευρό του. Το αίμα τινάχθηκε με πίεση και πιτσίλησε τα άσπρα μούρα...

"Το αίμα σαν πίδακας τινάζεται ψηλά
και το δεντρί ραντίζει

κάνοντας τη χροιά του πορφυρή...

και ποτισμένη η ρίζα του κι εκείνη

ανέβασε πορφύρα στους καρπούς

και πέρασε στα μούρα τη βαφή της".

Στο μεταξύ, η Θίσβη συνήλθε από το φόβο της και δειλά - δειλά βγήκε από την κρυψώνα της να δει τι απέγινε η λέαινα. Τότε αντίκρυσε τον αγαπημένο της νεκρό. Ταραχή, απόγνωση, απελπισία, όλα μαζί την οδηγούν στο μοιραίο. Χωρίς τον αγαπημένο της η ζωή δεν έχει αξία.

"Κι αν ήταν μοναχά να μας χωρίσει ο θάνατος,

τώρα μήτε κι αυτός μπορεί να σε κρατήσει μακριά μου"

"Πύραμος και Θίσβη", ανωνύμου, 17ου αι.

Στήνει το σπαθί του Πύραμου όρθιο και πέφτει επάνω.
Πεθαίνοντας, λέει ο μύθος, παρακάλεσε τους θεούς να φροντίσουν ώστε να ενταφιαστούν στον ίδιο τάφο κι ακόμη οι καρποί της μουριάς να έχουν όταν ωριμάσουν το σκούρο κόκκινο χρώμα του αίματος, σε ανάμνηση της άτυχης αγάπης τους.

"...και συ μουριά,σκεπή σε λίγο και για τα δυο κορμιά
που θα πλαγιάζουν από κάτω,
κράτα σημάδια από το φονικό:
πένθιμο κάρπιζε και μαυροφορεμένο,
θύμιζε με το χρώμα του καρπού αίμα διπλό και αδικοχυμένο!"

Κι αφού με Σαίξπηρ ξεκινήσαμε,ας τελεώσουμε με τον ίδιο και με την προτροπή του για τις αντίπαλες οικογένειες των αδικοχαμένων νέων:

"Πένθιμη ειρήνη τούτη η αυλή μας δίνει
κι ο ήλιος από τον πόνο του πηγαίνει να κρυφτεί.
Ελάτε να σκεφτούμε:
Δικαιοσύνη, πρέπει σ’ αθώους και φταίχτες να δοθεί.
Τι έτσι πικρή δεν στάθη άλλη καμία,
σαν των παιδιών αυτή την ιστορία".

ΟΙ ΜΟΥΣΙΚΕΣ ΕΜΠΝΕΥΣΕΙΣ: 

1. Στο τέλος της δεκαετίας του 1760 ο γερμανός συνθέτης, τραγουδιστής και δάσκαλος μουσικής, απο τους δημοφιλέστερους  του 18ου αιώνα, Αντολφ Χάσσε στήνει  την δυο πράξεων όπερα του: "Piramo e Tisbe" βασισμένη στο κείμενο του Οβίδιου απο τις "Μεταμορφώσεις".
Το λιμπρέτο συντάχθηκε από τον Μάρκο Κοτελίνι και ο συνθέτης κατέτασσε αυτό το τραγικό ιντερμέτζο του στις καλύτερες δημιουργίες του, αν όχι η καλύτερη!

Πρόκειται για μουσική δημιουργία αρκετά πολύπλοκη με σύνθετα ρετσιτατίβι και άριες. Mε ρέουσες, φωνητικές γραμμές που επιτρέπουν στους ερμηνευτές να υπογραμμίσουν το λιμπρέτο και να φωτίσουν το νόημα των στίχων.Την περίοδο σύνθεσης της όπερας ο Χάσσε είχε απομακρυνθεί από την da capo aria υιοθετώντας πιο ελεύθερες και ακανόνιστες φόρμες έκφρασης και για την ορχήστρα και για τις φωνές με τις λαμπρές μελωδίες να ακολουθούν η μια την άλλη. 

Johann Adolf Hasse - Piramo e Tisbe:

2. Eίχε προηγηθεί η ποιμενική όπερα "La Thisbe" του  Μπολονέζου αρχιβιολιστή και μαέστρου στην Αυλή της Βυτεμβέργης, Giuseppe Antonio Brescianello, ο οποίος παρουσίασε το σκηνικό έργο στο θέατρο του Παλατιού το 1718.
Το λιμπρέτο του Pier Jacopo Martello βασίστηκε επίσης στο επεισόδιο από τις Μεταμορφώσεις του Οβίδιου.

Eίναι η μοναδική όπερα του Brescianello, έργο υψηλής αισθητικής μπαρόκ, που εμφανίζει επιρροές από Αλμπινόνι και Βιβάλντι και προϊδεάζει το μελωδικό ύφος του Χάσσε.

Ακούμε την άρια της Θίσβης:

Το κείμενο δημοσιεύτηκε και στην Κοινότητα των Mythologists

Γιαν Βερμέερ: Σκηνή πληρωμένης αγάπης μετά μουσικής cittern...

 

"The Procuress", Johannes Vermeer (1656)

Είναι ο αγαπημένος μου ζωγράφος και πολλάκις έχω θαυμάσει σε μουσεία του κόσμου, έργα του!

Ο Ολλανδός ζωγράφος, Γιοχάνες Βερμέερ γεννήθηκε σαν σήμερα, 31 Οκτωβρίου 1632 κι είναι ένας από τους σπουδαιότερους εκπροσώπους της Ολλανδικής Χρυσής Εποχής.

Με εντυπωσιάζει η εκπληκτική του δεξιοτεχνία! Τα θέματά του, απλά και καθημερινά δίνουν την αίσθηση αδιόρατης ηρεμίας...Οι μορφές και τα αντικείμενα του καμβά με τον πρωτοφανή τρόπο, που χειρίζεται το φως, σε βυθίζουν στον απύθμενο εσωτερικό σου κόσμο ν'ανακαλύψεις νέα συναισθήματα...

Aξιοσημείωτο είναι πως στους 13 από τους 36 γνωστούς πίνακες του Βερμέερ η μουσική είναι το κεντρικό θέμα και σ'αυτούς απεικονίζονται διάφορα μουσικά όργανα, μάλιστα σε μερικές περιπτώσεις με συμβολικό υπόβαθρο.
Φαίνεται λοιπόν, πως η Μουσική κατείχε σημαντική θέση και στη ζωή του ζωγράφου. Δεν γνωρίζουμε αν εκτελούσε κάποιο όργανο, σίγουρα όμως είχε τη δυνατότητα να επεξεργαστεί το λαούτο και τις παραλλαγές του (έπαιζε η πεθερά του) αλλά και βιόλα ντα γκάμπα, φλάουτο με ράμφος, ή τσέλο, στο σπίτι του πάτρονα των τεχνών και φίλου του,  Pieter van Ruijven.

Από τους πίνακές του, επιλέγω σήμερα ένα έργο της νεότητάς του, όπου απεικονίζει και τον εαυτό του ως μουσικό.
Πρόκειται για την "Μαστρωπό", που ο Βερμέερ φιλοτέχνησε γύρω στα είκοσι πέντε χρόνια του. Η σκηνή που αποτυπώνεται μάλλον διαδραματίζεται σε ταβέρνα ή πορνείο γι'αυτό και ορισμένοι τιτλοφορούν το έργο ως: "Σκηνή πληρωμένης αγάπης".

Αυτοπροσωπογραφία Βερμέερ
(λεπτομέρεια του πίνακα)

Η γυναίκα, δεύτερη απο αριστερά ντυμένη με μαύρο ράσο είναι η προαγωγός. Δίπλα της ο άνδρας με το κόκκινο σακάκι και το καπέλο (προφανώς στρατιώτης) πληρώνει τη νέα κοπέλα για τις υπηρεσίες της. Εκείνη έχει ανοίξει την παλάμη της να δεχτεί το χρυσό νόμισμα, ενώ ο άνδρας την έχει πάρει αγκαλιά και την χαιδεύει στο στήθος.
Τέρμα αριστερά βλέπουμε έναν οργανοπαίχτη, συχνό πρόσωπο σε τέτοιου είδους χώρους και στην υπηρεσία της προαγωγού, όπου  τραγουδώντας και παίζοντας κάποιο λαϊκό όργανο διασκέδαζε τους θαμώνες και η μουσική χρησιμοποιείτο ως μέσο  για να προσελκύσει "ερωτικούς πελάτες".

Ο Βερμέερ έχει δώσει τη δική του μορφή στο μουσικό με το μπερέ. Στο ένα χέρι κρατά ένα ποτήρι με ποτό και στο άλλο το cittern, μουσικό όργανο στον τύπο του λαούτου ή του μαντολίνου, το μπράτσο του οποίου είναι ορατό στο εικαστικό έργο. 

Το ανατολίτικο κιλίμι με τα περίτεχνα σχέδια...η κεραμική, διακοσμημένη με μπλε μοτίβα κοβαλτίου κανάτα...τα λαμπερά κουμπιά στο γούνινο παλτό...οι αντανακλάσεις στα γυάλινα αντικείμενα, όλα σχολαστικά φιλοτεχνημένα, αποδεικνύουν την εξαιρετική τεχνική ικανότητα του Γιοχάνες Βερμέερ.

Cittern ή Cister  είναι όργανο της οικογένειας του λαούτου, δημοφιλές στον 16ο και 17ο αι. Το ηχείο του με επίπεδη πλάτη, μη παράλληλη προς το καπάκι, έχει μεταλλικές χορδές  που νύσσονται με πλήκτρο. Οι χορδές, συνήθως 4 έως 7, είναι κατά κανόνα διπλές. Το όνομα "Cittern" είναι παραφθορά της λέξης "κιθάρα", στο πνεύμα της Αναγγέννησης να κατασκευάζονται όργανα των οποίων τα ονόματα αποτελούν παραφθορές αρχαιοελληνικών λέξεων, χωρίς αυτό να σημαίνει πως τα όργανα έχουν και σχέση μεταξύ τους.

Ο μεγάλος αριθμός εικαστικών έργων που απεικονίζουν αυτό το όργανο αποδεικνύει τη μεγάλη δημοτικότητά του στις Κάτω Χώρες του 17ου αι. Με την επίπεδη πλάτη του ήταν πιο ανθεκτικό στην κατασκευή από το λαούτο, επομένως ευκολότερα μετακινούμενο και φθηνότερο. Αυτή η δυνατότητα έκανε το cittern αγαπημένο όργανο ειδικά της μεσαίας τάξης για συνοδεία λαϊκών τραγουδιών και χορευτικής μουσικής. 

Σάς αφήνω με μια μουσική σύνθεση -δημοφιλή στη εποχή του Βερμέερ- γραμμένη για το λαουτοειδές cittern, που φαίνεται να ήταν όργανο που ο ζωγράφος ξεχώριζε, αφού το επιλέγει ως εκείνο που υποτίθεται εκτελεί στο έξοχο εικαστικό της νεότητάς του...

Είναι η σύνθεση του φλαμανδού λαουτιέρη, Emanuel Adriaessen: "Branle Englese"

Ο Adriaessen εκτός από συνθέτης και λαουτίστας είναι γνωστός και για τη συλλογή του: "Pratum Musicum". Μια συλλογή με έργα και ταμπλατούρες για σόλο λαούτο, μαδριγάλια, φωνητικές και χορευτικές συνθέσεις, που αποτελεί πλούσιο υλικό μελέτης για τον σύγχρονο ερευνητή σχετικά με την Αναγεννησιακή μουσική.

Παλαιότερα άρθρα μου για τον Βερμέερ μπορείτε να διαβάσετε εδώ και εδώ.

"Τα τρένα του Ολοκαυτώματος"

Εβραίοι φορτώνονται στο τρένο του σταθμού Umschlagplatz στη Βαρσοβία κατά τη διάρκεια της Γερμανικής κατοχής

"Στις 2 Απριλίου ξεκινησε η μεταφορά.Η μεταφορά ήταν γύρω στις δέκα μέρες, περάσαμε όλη την Ευρώπη, από Ρουμανία, Ουγγαρία , Αυστρία, φτάσαμε στο Άουσβιτς.
Μόλις φτάσαμε, άνοιξαν οι πόρτες του τρένου και οι Γερμανοί μαζί με παλαιότερους κρατούμενους που φορούσαν τις ριγέ στολές φώναζαν "Γρήγορα, γρήγορα" για να βγούμε έξω.
Πήγα στον Γερμανό αξιωματικό και τού είπα: "Είμαι μικρός. Θέλω να πάω μαζί με τον πατέρα μου"...

(Μνήμη Ελληνοεβραίου επιζώντος)

***

Tα "Tρένα του Ολοκαυτώματος" γνωστά και ως "Τρένα της Σιωπής" χρησιμοποιήθηκαν αρχικά για τη μεταφορά-συγκέντρωση εβραϊκών πληθυσμών στα γκέτο και στη συνέχεια για τη μεταφορά τους  σε στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας.Τα τρένα αυτά μετέφεραν δεκάδες χιλιάδες Εβραίους και Ρομά στα στρατόπεδα του θανάτου.

Το έργο του Στηβ Ράιχ: "Different Trains" γράφτηκε το 1988 από τον Αμερικανό συνθέτη με τη σκέψη στα τρένα ανά την Ευρώπη που μετέφεραν μελλοθανάτους του Ολοκαυτώματος.

Πρόκειται για σύνθεση για κουαρτέτο εγχόρδων και μαγνητοταινία, όπου o Ράιχ πειραματίζεται χρησιμοποιώντας ως μελωδική πηγή ηχογραφημένες ομιλίες. 

Η έμπνευση προήλθε από τη σκέψη του δημιουργού ότι αν κατα τη διάρκεια του Β Παγκοσμίου πολέμου ζούσε στην Ευρωπη, σίγουρα -ως Εβραίος-  θα μεταφερόταν με τα τρένα του Ολοκαυτωματος, καθως στην Αμερική συχνά εκείνη την περίοδο ταξίδευε με τρένο  από Λος Αντζελες σε Νεα Υόρκη για να βλέπει τους γονείς του.

Οι ηχογραφημένες ομιλίες είναι συνήθως μνήμες ανθρώπων απο κείνη την περίοδο και πάνω σε αυτες στηρίζεται η οργανική μελωδια καθενός από τα τρία μέρη της σύνθεσης.

Θα ακούσουμε το δεύτερο μέρος με τίτλο:  "Ευρώπη - Κατά τη διάρκεια του πολέμου", όπου η ηχογραφημένη ομιλία γίνεται από  τρεις επιζώντες του Ολοκαυτώματος, οι οποίοι αναφέρονται στην φρικτή εμπειρία του ταξιδιού τους με τρένο, που τούς οδήγησε σε στρατόπεδο συγκέντρωσης. 

Οι ομιλίες-συνεντεύξεις αναμιγνύονται με μουσικά μοτίβα από τα τοξοτά έγχορδα, διανθισμένες με ήχους αμαξοστοιχίας και πολεμικές σειρήνες. 

Mε το γνωστό μινιμαλιστικό ύφος του ο αμερικανός συνθέτης επιτυγχάνει οριακές συναισθηματικές καταστάσεις, όπου η μουσική πρωτοπορία συναντά τον αγώνα ανάμεσα στη ζωή και το θάνατο, ανάμεσα στην απόγνωση και την ελπίδα.

Steve Reich: "Different Trains, Part II: Europe, During the War" / Kronos Quartet:

Παγκανίνι: από το "πέρασμα της μαύρης γάτας" στην "Καρμανιόλα"...

"Ο Παγκανίνι ως αγόρι μελετά βιολί",
Giovanni Pezzotta (από: lacarrara.it)

Ο πατέρας του ήθελε να γίνει μουσικός...Ξεχνούσε κάθε δυσκολία όταν γρατσούναγε την κιθάρα και το μαντολίνο του..Ηταν η ανάγκη της ζωής όμως που τον έφερε στο λιμάνι στης Γένοβα, να δουλεύει σαν αχθοφόρος για να τα φέρει βόλτα...
Εκεί, κοντά στο λιμάνι, σ'ένα μικρό, σκοτεινό δρομάκι βρισκόταν το σπίτι του...Ήταν τόσο στενό, που το έλεγαν το "πέρασμα της μαύρης γάτας", όνομα ριζωμένο σε θρύλους της μαγείας...
Φρικιαστικό και μόνο που το σκέφτεσαι, φέρνει τρόμο, ανατριχίλα και δαιμονικές φιγούρες στο μυαλό...Κι όπως φαίνεται, ήταν απόλυτα ταιριαστό σκηνικό στην ατμόσφαιρα που θα δημιουργείτο στο μέλλον για το τρίτο από τα έξι παιδιά του Αντόνιο Παγκανίνι...

Ήταν εκεί, σε αυτό το σπίτι που γεννήθηκε  ο γιος του, Νικολό. Μάλλον από τον πατέρα του κληρονόμησε τη δαιμονική κλίση για τη μουσική, όπως και το έξοχο αυτί, που έπιανε κάθε παραφωνία που ο ερασιτέχνης γονιός έπαιζε στο μαντολίνο του...



Ήταν δεν ήταν τεσσάρων χρονών ο Νικολό, όταν μάνα και πατέρας έμειναν κατάπληκτοι από τις εκτελέσεις του μικρού στο μαντολίνο και το βιολί, που τον γοήτευε ιδιαίτερα.

Ο πατέρας διέκρινε στο γιο του ένα μικρό θαύμα και συχνά με βίαιο τρόπο τον ανάγκαζε σε πολύωρη μελέτη "μαυρίζοντας" την παιδική ηλικία του ευαίσθητου κι ασθενικού αγοριού...
Δεν είναι τυχαίο που ο Παγκανίνι δεν αναφέρεται σχεδόν ποτέ στον πατέρα του, αντίθετα από τη μητέρα του με την οποία φαίνεται να είχε εξαιρετικό δέσιμο...

Από τις πιο δύσκολες περιόδους ζωής του βιρτουόζου ήταν εκείνη μετά την απώλειά της...Στη μουσική, σύνθεση και ερμηνεία επούλωνε τις πληγές, που προκάλεσε ο θάνατος της μητέρας του...
Πάντα την κουβαλούσε μέσα του, το τρυφερό της βλέμμα, το γλυκό χάδι της...

Η νυχτικιά της έγινε ένας σκούφος με φούντα που ο Παγκανίνι φόραγε τις κρύες μέρες του χειμώνα που η θέρμανση ήταν ανεπαρκής.
Ο σκούφος,  συνήθεια διαδεδομένη της εποχής, ήταν κειμήλιο της μάνας, που πέρασε ως ιερό αντικείμενο και στους απογόνους του συνθέτη και βιρτουόζου...Είχε τη μυρωδιά του τρυφερού  συναίσθηματος, της βαθιάς αγάπης προς τη μητέρα...Ειχε την οσμή της γλυκιάς θύμισης από τη νόστιμη μινεστρόνε που τού τοίμαζε με τα χεράκια της... Ενα φαγητό στο οποίο ο Νικολό, είχε αδυναμία, ιδιαίτερα όταν στη σούπα εκτός απο τα ζυμαρικά και τα λογής λαχανικά, η μάνα πρόσθετε και λίγη καυτερή πιπεριά.
Μινεστρόνε, τού είχε φτιάξει  και κείνη τη βραδιά του κονσέρτου στο Τεάτρο Σαν Αγκοστίνο της Γένοβας...
Ο Νικολό ήταν στα δεκατρία κι ο αυστηρός πατέρας του σκόπευε να τον πάει στην Πάρμα, ώστε ο γιος του να μαθητεύσει με τον διάσημο μουσικοδιδάσκαλο, Αλεσάντρο Ρόλα.
Ετσι οργάνωσε ένα μικρό κονσέρτο, "διαφημίζοντας" στην τοπική εφημερίδα πως ο μικρός θα εκτελούσε μια δική του σύνθεση: "Παραλλαγές πάνω στην Καρμανιόλα", έμπνευση απο το γνωστό πατριωτικό τραγούδι της Γαλλικής Επανάστασης. Πάνω στο μοτίβο αυτού του τραγουδιού, ο Νικολό  έγραψε 14 παραλλαγές για βιολί με συνοδεία κιθάρας...

Το κονσέρτο είχε τεράστια επιτυχία!Ο κόσμος που μαζεύτηκε να τον δει, ήταν πολύς και τα απαιτούμενα χρήματα για τη μετακίνηση στην Πάρμα και τα πρώτα μαθήματα με τον Ρόλα μαζεύτηκαν και με το παραπάνω..

Ο πατέρας του ήταν πολύ χαρούμενος κι η μάνα για να ευχαριστήσει το παιδί, έβαλε στη χύτρα μινεστρόνε που τόσο τού άρεσε...Μινεστρόνε με καυτερή πιπεριά...

Πορτρέτο του νεαρού Παγκανίνι, ιδιωτική συλλογή

Ο Νικολό, πάντα χαμογελούσε όταν αναπολούσε εκείνη τη νύχτα μετά το κονσέρτο με τις Παραλλαγές πάνω στην Καρμανιόλα, που η εκτέλεσή τους, τον αποθέωσε!

Το έργο του 13χρονου Παγκανίνι θεωρείτο χαμένο για πολλά χρόνια...Ομως βρέθηκε το 1972...

Πρόκειται για σύνθεση ενός ανώριμου ακόμα Παγκανίνι, έργο σε εμβρυική -θα'λεγε κανείς- μορφή, στο οποίο  όμως διακρίνονται χαρακτηριστικά της δεξιοτεχνίας που θα επακολουθούσε, όπως η διαλογική δομή, η προσέγγιση των τονικών περιοχών και κυρίως τα ιδιαίτερα εφέ...

Για την ιστορία να πούμε πως όταν ο μικρός Παγκανίνι έφτασε στην Πάρμα και τον άκουσε ο δάσκαλος Ρόλα, εκείνος δεν δέχτηκε να τον διδάξει...Όχι για άλλον λόγο, παρά γιατί αισθάνθηκε πως δεν είχε τίποτε παραπάνω να προσφέρει στο μικρό, ταλαντούχο αγόρι. 

Στο κύλισμα του χρόνου, η εξέλιξη του μικρού Νικολό γράφτηκε λαμπρή, που καθώς ο ανθρώπινος νους δεν μπορούσε να αντέξει τη θαυμαστή ιδιοφυία του, το υπερκόσμιο ταλέντο του και σε συνδυασμό με τη μακάβρια εμφάνισή του, το οστεώδες πρόσωπο, και τα ασυνήθιστα μακριά του δάκτυλα, το πνεύμα της δεισιδαιμονικής εποχής τον περιέλουσε  με τη φήμη του διαβολικού πλάσματος, που ήρθε στον κόσμο στο δωμάτιο ενός σπιτιού στο στενοσόκακο δίπλα στο λιμάνι, το "πέρασμα της μαύρης γάτας"...

Paganini: "Carmagnola con 14 variazioni per violino e chitarra M.S. 1"

[Με αφορμή τη γενέθλια επέτειο του Νικολό Παγκανίνι, 27 Οκτωβρίου 1782]

Luciano Berio: ένα τραγούδι για τις φωνητικές δυνατότητες της Κάθυ...

 

O Λουτσιάνο Μπέριο, αναμφισβήτητα αποτελεί μία από τις σημαντικότερες μορφές της μουσικής του 20ου αι., ο κύριος εκπρόσωπος της "μουσικής πρωτοπορίας". Το όνομά του συνδέθηκε με τον πειραματισμό πάνω σε καινοτόμους μουσικούς δρόμους, στην ερευνητική εργασία για σύνθεση μουσικής με συνθεσάιζερ και ηλεκτρονικούς υπολογιστές, όπως επίσης αξιόλογη είναι η συνεισφορά του στη διερεύνηση των δυνατοτήτων της ανθρώπινης φωνής. 

Κατά τη διάρκεια των σπουδών του στο Ωδείο Βέρντι του Μιλάνου γνωρίστηκε με την αμερικανίδα αρμένικης καταγωγής και μετέπειτα σύζυγό του μέτζο σοπράνο, Κάθυ Μπερμπέριαν.
Όπως οι ίδιοι έχουν δηλώσει τούς ένωσε η αγάπη τους για την τέχνη της Μουσικής η οποία υπερσκέλισε τα γλωσσικά εμπόδια επικοινωνίας τους αφού στην αρχή της γνωριμίας τους, ούτε εκείνη μιλούσε ιταλικά, ούτε όμως και ο Μπέριο, αγγλικά.

Ο γάμος τους έγινε το 1950, ενώ είχε ήδη ξεκινήσει η συνεργασία τους, που κράτησε πολλές δεκαετίες, ακόμα και μετά τη διάλυση της σχέσης τους το 1964.

Aπό τα πρώτα έργα του Μπέριο που ερμηνεύτηκαν από την ταλαντούχα -ερμηνευτικά και υποκριτικά- Κάθυ είναι τα : "4 Canzoni popolari" για φωνή και πιάνο.
Πρόκειται για σύνθεση του '47, που παρουσιάστηκε το 1952, μια συλλογή βασισμένη σε ποιήματα και παραδοσιακά ακούσματα της Σικελίας και της Γένοβας του ύστερου Μεσαίωνα, στα οποία περιλαμβάνονται:

Luciano and Cathy το 1954
(από: lucianoberio.org)

1.Dolce cominciamento

2.La donna ideale

3.Avendo gran disio

4. Ballo,

όλα αφιερωμένα σε φίλους και συνεργάτες του συνθέτη. 

Το δεξιοτεχνικότατο τρίτο τραγούδι "Avendo gran disio" (το ποιητικό κείμενο του οποίου είναι το μοναδικό γνωστού δημιουργού, του ιταλού ποιητή του 13ου αι.,  Jacopo da Lentini) συνετέθη και αφιερώθηκε στην  Cathy.
Μέσα από πρωτοποριακό στυλ ο Μπέριο συνδυάζει τη μελωδικότητα με τον πρωτόγνωρο λυρισμό.
Όπως και στη συνέχεια της καριέρας του, επίκεντρο της δημιουργίας του παραμένει κι εδώ η ανθρώπινη φωνή, με στόχο γλωσσολογικές και φωνολογικές αναζητήσεις.

Avendo gran disìo

dipinsi una pintura,

bella, voi somigliante,

e quando voi non vio,

guardo 'n quella figura,

e par ch’eo v’aggia avante:

come quello che crede

salvarsi per sua fede,

ancor non veggia inante.

Al cor m’arde una doglia,

com’om che ten lo foco

a lo suo seno ascoso,

che quanto più lo ’n voglia

allora arde più loco

e non po' stare inchluso:

similmente eo ardo

quando pass'e non guardo

a voi vis'amoroso.

S’eo guardo, quando passo,

inver'voi, no mi giro,

bella, per risguardare.

Andando, ad ogni passo

getto uno gran sospiro

che faciemi angosciare;

e certo bene ancoscio,

c’a pena mi conoscio,
tanto bella mi pare.

Η ερμηνεύτρια, Κάθυ Μπερμπέριαν, με την ευελιξία, τη λεπταισθησία και την εκφραστικότητά της φωνής της ξεδιπλώνει και αναδεικνύει μοναδικά το άκρως προσωπικό και γοητευτικό μουσικό ιδίωμα του τιμώμενου σήμερα, Λουτσιάνο Μπέριο...

To 1971 το τραγούδι συμπεριλήφθηκε στο σκηνικό έργο του Λ. Μπέριο: "Recital I for Cathy"

Luciano Berio: "4 Canzoni popolari, Ν.ΙΙΙ: Avendo gran disio" / φωνή: Cathy Berberian

https://www.youtube.com/watch?v=sF6lXcmCBCo

(O Louciano Berio γεννήθηκε σαν σήμερα, 24 Οκτωβρίου 1925)

Για τη σύνταξη του κειμένου αντλήθηκαν στοιχεία από: cathyberberian.com/biography και  lucianoberio.org