«Έρωτας, η ελκτική του δύναμη στο μύθο – 6: ΛΗΔΑ και ΚΥΚΝΟΣ»

Οι πρόγονοί μας -ως γνωστόν- προσπαθούσαν με κάθε τρόπο να ερμηνεύσουν όσα ανεξήγητα και ακατανόητα συνέβαιναν γύρω τους...Από φυσικά φαινόμενα ως τις ανθρώπινες ιδιότητες και αδυναμίες. Ανάμεσά τους και η αόρατη, κινητήρια δύναμη του έρωτα. Δύναμη που ασκεί τεράστια επιρροή πάνω σε όσους τον βιώνουν κι αποτελεί για κείνους, τουλαχιστον για όσο διάστημα υφίσταται, το βαθύτερο νόημα της ζωής. 

Σε αυτή τη σειρά αναρτήσεων κάθε Παρασκευή βράδυ θα αναφερόμαστε συνοπτικά σε δημοφιλή ζευγάρια της μυθολογίας, που ερωτεύτηκαν σφοδρά και σε κάποιες περιπτώσεις καταστροφικά, καθώς η δύναμη του έρωτά τους τέθηκε εκτός ελέγχου. 

Απόψε, ο μύθος της μεταμόρφωσης  σε κύκνο του Δία λόγω του έρωτά του για τη Λήδα.

"Λήδα και Κύκνος", Il Sodoma,
Γκαλερία Μποργκέζε

Η Λήδα ήταν μυθική βασίλισσα της Σπάρτης, σύζυγος του Τυνδάρεω. Λόγω της απερίγραπτης ομορφιάς της, πολλές είναι οι χώρες που διεκδίκησαν την καταγωγή της…

Το απαράμιλλο κάλλος της δεν μπόρεσε να αντισταθεί ούτε ο πατέρας των θεών, γνωστός για την αδυναμία του στο ωραίο φύλο.Την είδε στις όχθες του ποταμού Ευρώτα και αισθάνθηκε γι' αυτήν ακατανίκητο πόθο!

Για να την προσεγγίσει λοιπόν ο γυναικοφιλής Δίας ζήτησε τη βοήθεια της θεάς Αφροδίτης, η οποία μεταμόρφωσε εκείνον σε κύκνο και τον εαυτό της σε αετό που άρχισε να τον καταδιώκει. Βλέποντάς τους, η Λήδα θέλησε να προστατεύσει τον κύκνο και, για να τον σώσει, τον πήρε στην τρυφερή αγκαλιά της. 

Λίγο αργότερα η Λήδα γέννησε, όπως λέει ο μύθος, δύο αυγά, δυο ζευγη διδύμων: Κάστωρ, Πολυδεύκης, Ελένη και Κλυταιμνήστρα....

"Λήδα και Κύκνος", Cesare da Sesto
Wilton House

Η ένωση του κύκνου με τη Λήδα συμβολίζει την ένωση του υλικού με τον πνευματικό κόσμο. Ο Κύκνος στην αρχαιότητα παραλληλιζόταν με  τον ήλιο, το φως και την αγνότητα.
Είναι επίσης το πλάσμα που ενώνει τρία στοιχεία: το νερό, τη γη και τον αέρα, δηλαδή τα εγκόσμια με τα αιθέρια.
Ήταν η προσωποποίηση της αρμονίας και της εσωτερικής γαλήνης… Είναι η χαρακτηριστική κίνηση του κύκνου, που τον καθιέρωσε ως έμβλημα αγάπης και έρωτα, που όταν πλησιάζει το ταίρι του λυγίζει τον μακρύ του λαιμό, κάνοντας κάποιους να υπστηριζουν πως το σύμβολο της καρδιάς προέρχεται από αυτό το σχήμα. Καθόλου δύσκολο, λοιπόν, να κερδίσει μια θέση στον συμβολισμό της αγάπης.

Ο Ζευς-Κύκνος-Νούς και η Λήδα-Λήθη αποτελούν τις δύο πρωταρχικές συμπαντικές δυνάμεις. Ο Δίας-Νους και το σκότος, το χάος, θα γεννήσουν  το κοσμικό ωόν, το αυγό απο την έκρηξη-σπάσιμο του οποίου θα γεννηθούν οι Διόσκουροι και η Ελένη, ο κόσμος και το φώς της ζωής.

"Λήδα και Κύκνος", 
Francesco Melzi

Ο μύθος αυτός έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη ζωγραφική δημιουργία του Λεονάρντο ντα Βίντσι, αφού για μεγάλα χρονικά διαστήματα επανήρχετο στο θέμα αυτό συμπληρώνοντας και τροποποιώντας την αρχική σύλληψή του.

Το έργο του ντα Βίντσι είναι χαμένο, όμως επηρέασε αρκετούς μεταγενέστερους καλλιτέχνες που εξαιρετικά αποτύπωσαν το μύθο, όπως οι δημιουργίες των  Cesare da Sesto, Il Sodoma ή του Francesco Melzi.

Η Λήδα απεικονίζεται μέσα σε εκτυφλωτική γυμνότητα και ο Κύκνος-Δίας καταφεύγει στην αγκαλιά της.
Ως φόντο ο καλλιτέχνης χρησιμοποιεί στοιχεία της φύσης με οργιώδη λάστηση, δάση, τοπία, βουκολικες σκηνές…, ενώ στο κάτω μέρος των εικαστικών έργων σχεδιάζονται δυο αυγά με σπασμό κέλυφος-αναφορά στη γέννηση των διδύμων.
Οι μορφές τους θυμίζουν τις μορφές των ερωτιδέων της Αναγέννησης.

Ο μύθος δίνει σπουδαία έμπνευση  για το ομότιτλο ποίημά του στον βρετανό Ουίλιαμ Μπάτλερ Γέιτς:

"Λήδα και Κύκνος"

Ξάφνου ρίπη: φτερά τρανά φτεροκοπούν ακόμη

"Λήδα και Κύκνος", ψηφιδωτό
Μουσείο Λευκωσίας

πάν’ από κόρη ανήμπορη, τους μηρούς της χαϊδεύουν;

Και πώς μπορεί το σώμα της, σαν άσπρες ορμές τ’ ωθήσουν,

ν’ αδιαφορήσει στους παλμούς που την καρδιά του δέρνουν;

Λιγνά χέρια τρεμάμενα πως τάχα ν’ απωθήσουν

το μεγαλείο το φτερωτό απ’ τους μηρούς που λύνουν;

Και πώς μπορεί το σώμα της, σαν άσπρες ορμές τ’ ωθήσουν,

ν’ αδιαφορήσει στους παλμούς που την καρδιά του δέρνουν;

Ένας των λαγονιών σπασμός δημιουργεί εκειπέρα

σπασμένο τείχος, πυρκαγιά τρανής στέγνης και πύργου,

τον Αγαμέμνονα νεκρό.

Τόσο γερά πιασμένη,

κι υποταγμένη απόλυτα στ’ άγριο αίμα του αέρα,

τη γνώση και τη δύναμη απόχτησε του κύκνου

προτού τ’ αδιάφορο ραμφί την είχε αφημένη;"

(μτφ: Μ.Β. Ραΐζης, poihtikhalitheia)

Ενώ ο ποιητής μας Κωστής Παλαμάς γράφει:

Ο Κύκνος προς τη Λήδα

Φτάνει εγώ με τα φρύδια μου να γνέψω,

"Λήδα και Κύκνος", Πωλ Σεζάν

σειένται ουρανός και γη και καταχθόνια.

Σ’ αγαπώ, με του Κύκνου ήρθα 

τη φύσητην απολλώνεια.

Την ομορφιά σου για να ραψωδήσουν

της χρυσής Ερατώς δε φτάνουν οι ύμνοι·

του ζουμπουλένιου σου ύπνου 

εγώ ειμαι τ’ άσπροτ’ όνειρο, λίμνη!

Από τα φέγγη τ’ άσβηστα του Ολύμπου

κατέβηκα, χαρά στα ριζικά σου,

τον ύμνο τον υπέρτατο 

να ψάλωστην αγκαλιά σου.

Τα μάτια μου κι ας τα φωτοβολήσουν

της σάρκας σου τα πύρινα τα χιόνια,

το πρόσωπο, τα στήθη σου, 

τα πόδια,τα θεία λαγγόνια.[…]

Καρπούς του γάμου της ισόθεης Λήδας

με τον κύκνο θεό τα ωραία σου χέρια

τα παιδιά θα κρατήσουν 

που θα λάμψουν,του απείρου αστέρια.[…]

μέσα στα φέγγη τ’ άσβηστα του Ολύμπου,

σπάρασμα μιας στιγμής, το σπάρασμά σου.

Πιο μουσικό από τον ψαλμό του κύκνου το φίλημά σου.

(από: greek-language)

ΜΟΥΣΙΚΕΣ ΕΜΠΝΕΥΣΕΙΣ:

1. Το μύθο της Λήδας και του Κύκνου-Δία χορογράφησε ο Roland Petit, ο οποίος αγάπησε πολύ την εικόνα του κύκνου απ' όταν είδε την Άννα Πάβλοβα στο ρόλο.
Έτσι, δίνει μια σαγηνευτική απεικόνιση του μύθου στην αισθησιακή μπαλετική μινιατούρα πάνω στη μουσική από το δεύτερο μέρος, "Largo" του "Oboe Concerto BWV 1056" του Γ.Σ Μπαχ.

Απολαύστε!

"Leda and the Swan", Βallet - Roland Petit / J.S.Bach:

2. Από το παραπάνω ποίημα του Γέιτς για την ερωτική συνεύρεση Λήδας-Δία-Κύκνου εμπνεύστηκαν τη μουσική τους σύνθεση οι Seraphim Trio(πιάνο, βιολί, τσέλο) με vocal  και  απαγγελία.

ενώ 

3. από το ίδιο ποίημα ο ταλαντούχος βρετανός Howard Blake  συνθέτει το ομώνυμο κουαρτέτο εγχόρδων: "Leda and the Swan, Op. 249a" για το Edinburgh Quartet:

Το κείμενο δημοσιεύτηκε και στην Κοινότητα των The Mythologists

ΜΟΝΑ ΛΙΖΑ: "Χαμόγελο που αναστατώνει,... αγγελικό...δαιμονικό χαμόγελο"

Είναι το πιο αινιγματικό χαμόγελο στην Ιστορία της Τέχνης...και η δημοφιλία του πίνακα που φιλοτέχνησε ο Λεονάρντο ντα Βίντσι οφείλεται ακριβώς σε αυτή την ανεξιχνίαστη έκφραση του προσώπου της γυναίκας!

Σαν σήμερα, 3 Νοέμβρη του 1507 ο ευκατάστατος έμπορος μεταξιού Φραντσέσκο ντελ Τζοκόντο, αναθέτει στον Λεονάρντο Ντα Βίντσι να ζωγραφίσει το πορτρέτο της γυναίκας του με αφορμή τη μετακόμιση στο νέο τους σπίτι.

Eτσι, προκύπτει το αριστούργημά του: "Μόνα Λίζα" ή "Τζοκόντα"

Από τη λογοτεχνία ξεχωρίζει η αναφορά του Ζαν-Πωλ Σαρτρ στο βιβλίο του: "Οι Λέξεις", που  αναφερόμενος στη γιαγιά του γράφει:

"Θα καθόταν στην πολυθρόνα δίπλα στο παράθυρο, θα φορούσε τα ματογυάλια της, αναστενάζοντας από κόπωση και ευχαρίστηση και θα χαμήλωνε τα βλέφαρα εκφράζοντας ένα διακριτικά αισθησιακό χαμόγελο, που μετέπειτα ανακάλυψα στα χείλη της Μόνα Λίζα"


Στο χώρο της κλασικής μουσικής, ένα από τα γνωστά παραδείγματα είναι η "Μόνα Λίζα"  του Max von Schilling.
Ενα οπερατικό αριστούργημα, εμπνευσμένο από το ομότιτλο πορτραίτο με στοιχεία μυθοπλασίας και αναφέρεται στην ερωτική ιστορίας της μοιραίας γυναίκας (femme fatale) της Λίζα Γκεραρντίνι που δολοφονεί το σύζυγό της μετά το θάνατο του εραστή της.
Η όπερα γράφτηκε την εποχή που ο πίνακας είχε κλαπεί από το Μουσείο του Λούβρου, πράξη για την οποία κατηγορήθηκαν ανάμεσα σε άλλους ο Πικάσο και ο Απολιναίρ.

Η δίπρακτη όπερα αφιερώθηκε στο Πανεπιστήμιο της Χαϊδελβέργης, όταν απονεμήθηκε στο συνθέτη ο τίτλος του καθηγητή στη Φιλοσοφική Σχολή.

Οι δύο πράξεις της όπερας δεν χωρίζονται σε σκηνές, αλλά παρουσιάζονται συνεχείς, μουσικά και δραματικά.
Η πλοκή περιστρέφεται γύρω από θέματα ζήλιας, προδοσίας, απελπισίας και εκδίκησης. Επίσης  υπάρχουν σκηνές με έντονο τοπικό χρώμα, όπως το χτύπημα των καμπανών της εκκλησίας στη Φλωρεντία ή οι χορευτικές ταραντέλες στην σκηνή του καρναβαλιού.
Επιρροές από τον Bάγκνερ και τον Ρίχαρντ Στράους είναι λιγοστές μεν, εμφανείς  δε, στην όπερα του  Σίλινγκ(ιδιαίτερα στην εισαγωγή), όπως κι από τους Πουτσίνι, Μασκάνι, Λεονκαβάλο και το κίνημα του βερισμού.

"Τοποθετεί μπροστά στα μάτια μας έναν καθρέφτη της πραγματικής ζωής", 

έγραψαν οι κριτικοί μετά την πρεμιέρα.

Παραθέτω την ορχηστρική σουίτα του έργου:

Από τις ιστορικές ηχογραφήσεις θεωρείται εκείνη του 1953 υπό την διεύθυνση του Λέοπολντ Χάγκερ με την τεραστίου διαμετρήματος δραματική υψίφωνο  Inge Borkh στο ρόλο του τίτλου:

Αρκετοί είναι οι καλλιτέχνες που υιοθέτησαν το βασικό μοτίβο του εικαστικού έργου, ως θέμα προσωπικών τους δημιουργιών.

Andy Warhol's Colored Mona Lisa /Christie's

Προσωπικά, μού αρέσει πολύ η pop art εκδοχή της Μόνα Λίζα από τον Άντυ Γουόρχολ κι από τη σειρά του:

"Thirty are Better than one", 

δηλωτική της μαζικοποίησης της εικόνας από τα μέσα, όπου ο Γουώρχολ σημειοδοτεί την προσωπική του οπτική ερμηνεία της πολλαπλής αξίας της Μόνα Λίζα, δεχόμενος επιδράσεις από το γενικότερο πνεύμα της εποχής.



Στον ελληνικό μουσικό χώρο ξεχωρίζουμε φυσικά το "Χαμόγελο της Τζοκόντας"...ένα ορχηστρικό έργο του Μάνου Χατζιδάκι γεμάτο νοσταλγία, στοχασμό...Θέμα του, η γυναίκα και η ερημιά της...

"Σε μια παρέλαση στη Νέα Υόρκη, με μουσικές, με χρώματα και με πλημμυρισμένη από κόσμο 

την 5η Λεωφόρο, βρισκόμουν μια Κυριακή απόγευμα το φθινόπωρο του 1963 ...

[...]

Χωρίς να καταλάβω, είχα σταθεί έξω από το βιβλιοπωλείο του Ριτζιόλλι και στη βιτρίνα του, 

απέναντί μου ακριβώς, βρισκόταν ένα βιβλίο για τον Ντα Βίντσι με την Τζοκόντα στο εξώφυλλο του 

να μου χαμογελά απίθανα αινιγματική..."

Ένα επίσης  τραγούδι που ξεχώρισε κερδίζοντας και Όσκαρ τραγουδιού είναι το "Mona Lisa" των Jay Livingston-Ray Evans, από την ταινία "Captain Carey USA".
 Ακούστηκε από τον Nat King Cole και θεωρήθηκε ο μεγαλύτερος σε πωλήσεις, δίσκος.

Mona Lisa / Nat King Cole

O Πωλ Μενεστρέλ έγραψε πάνω στη μελωδία ελληνικούς στίχους, δίνοντας τη δική του άποψη για μια φλογερή Μόνα Λίζα, που ερμήνευσε με τόσο ρομαντισμό ο πατρινός Φώτης Πολυμέρης...

"Μόνα Λίζα

στο χαμόγελο σου ανθίζει

κάθε ελπίδα μου και πόθος μου κρυφός.

Μόνα Λίζα

η καρδιά μου πλημυρίζει

σαν σε βλέπω από αγάπη κι από φως.

Το μετάξι έχει βγει απ’ τα μαλλιά σου

η ματιά σου είναι ήλιου ζεστασιά

με μεθά το γλυκό τ’ άρωμα σου

Μόνα Λίζα, Μόνα Λίζα.

Λαχταρώ να χαρώ τα φιλιά σου

απ’ των βελούδινων χειλιών σου τη φωτιά.

Mόνα Λίζα"